यदा स धर्मात्मा भरतः दुःखेन संतप्तः तिष्ठति स्म, तदा स पापं प्रार्थयामास तस्य अनुमत्याः येन स धर्मज्ञः रामः निर्गतः। यः जलमलं कुर्यात् वा विषं दद्यात्, स एव तेन पापेन युज्येत्। यश्च अशुचिभिः इन्द्रियैः विप्रपूजां निरुद्ध्येत्, वा वत्सार्थं धेनुं दुहेत्, तस्यैव स दोषः स्यात् येन स धर्मात्मा निर्गतः। यश्च पिपासितं जनं जलसंपन्नेऽपि देशे मोहयेत्, तेनापि तद्वत् पापं लभ्येत। यश्च साक्षिणि तिष्ठन् अन्येषां सत्यवादिनां मार्गमिच्छतां विवादे पापे संलग्नः स्यात्, स दोषं प्राप्नुयात् येन स धर्मात्मा निर्गतः। एवं पतिसुतवियुक्ता कौसल्या, राजपत्नी, आत्मनं सान्त्वयितुं यत्नं चक्रे; किन्तु शोकवेगेन सन्तप्ता भूमौ निपपात। सा भरतं दुःखार्तं, चेतनाशून्यं, कठोराणि शपथवचनानि ब्रुवन्तं दृष्ट्वा, इदं वचनमुवाच—"वत्स, यदा त्वं शपथान् शपसि, तदा मम दुःखमेव वर्धते; तव शपथैः मम प्राणा एव हर्यन्ते। सौभाग्येन तवात्मा लक्ष्मणेन सह धर्मात् न विक्रान्तः। वत्स, प्रतिज्ञायाम् अवस्थितः सन्, त्वं पुण्यलोकान् प्राप्स्यसि।" इति उक्त्वा, सा भरतं भ्रातृप्रियं गोदोहने न्यवेशयत्, बाहू च बलिनौ आलिङ्ग्य, शोकेन संतप्ता रुरोद। स महात्मा भरतः शोकविह्वलः, क्लेशपीडितः, मोहात् च दुःखनिग्रहात् च मनसा विक्लवः अभवत्। सान्त्व्यमानः अपि, चेतनाशून्यः, बुद्धिहीनः, भूमौ शयानः, दीर्घं दीर्घं श्वसन्, निशां दुःखेन निनाय। एवं सप्तत्युत्तरपञ्चसप्ततितमः सर्गः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकि-प्रणीतायाम् अयोध्याकाण्डे श्राव्यः। ततः केकयीपुत्रे भरते दुःखार्ते, वसिष्ठः श्रेष्ठवक्ता ऋषिसत्तमः इदं वचनमुवाच—"अलमिदानीं दुःखेन, महाश्रुत, कालेऽस्मिन्समुपस्थिते, राज्ञः क्रियाः कुरुष्व।" वसिष्ठवचनं श्रुत्वा, भरतः धर्मवित् स्वस्थितिं प्राप्य, सर्वाः श्राद्धक्रियाः सम्यक् व्यवस्थितवान्। तदा राजा तैलद्रोणात् निष्कास्य, भूमौ निहितः, वर्णहीनमुखः, सुप्तवत् शयानः आसीत्। स शोकेन संतप्तो दशरथात्मजः, रत्नैः विभूषिते शोभनशय्यायाम् उपविष्टः, रुरोद—"राजन्, मम अनुपस्थितौ, धर्मात्मानं रामं, महाबलिनं लक्ष्मणं च, वनं प्रेषयितुं किं त्वया निश्चितम्? क्व गमिष्यसि, नरसिंहं रामं विहाय, दुःखितान् प्रजाः त्यक्त्वा? त्वयि स्वर्गं गते, रामे च वने गते, कः पुरीं रक्षिष्यति? त्वद्वियुक्ता भूमिः शशिनं विना रात्रिरिव न शोभते; नगरी अपि तादृशी दृश्यते।" एवं शोकार्तं भरतं विलपन्तं दृष्ट्वा, वसिष्ठमहर्षिः पुनरुवाच—"याः क्रियाः नृपतेः कर्तव्याः, ताः त्वया शीघ्रं कर्तव्याः, महाबाहो, न विलम्बनीयम्।" भरतः वसिष्ठवचनं श्रुत्वा, "एवं भवतु" इति कृत्वा, सर्वान् ऋत्विजः, पुरोहितान्, आचार्यान् च शीघ्रं आहूय। ये ये नरपतिस्यान्तःशालायां स्थिताः आसन्, तान् ऋत्विजः, होतारः च यथाविधि निन्युः। ततः राजानं चेतनाहीनं शिबिकायां निवेश्य, रुदन्तः, विगलितकण्ठाः, क्लेशार्तचित्ताः, परिचारकाः अपोह्य नयन्ति स्म। अग्रे जनाः सुवर्णं सुवर्णाभरणानि, विविधवस्त्राणि च मार्गे प्रक्षिपन्तः प्रययुः। अन्ये चन्दनं, अगुरु, रालं, देवदारु, पद्मकं, दिव्यद्रुमांश्च सङ्गृह्य, चितां सज्जीकुर्वन्ति स्म। तत्र, सुगन्धीनि द्रव्याणि दत्त्वा, राजानं चितायां स्थापयामासुः, ऋत्विजः सम्यक् विन्यस्य। ततो विधिवत् हविः दत्त्वा, ऋत्विजः मन्त्रान् जपन्ति स्म; सामगाः च सामवेदस्य गीतानि यथाशास्त्रं गायन्ति स्म। राजपत्नीः वृद्धैः सहिताः, पालकिन्यः रथैश्च नगरात् निर्गत्य, यथायोग्यं जग्मुः। ऋत्विजः चितायां निहितस्य राज्ञः अन्त्यकर्माणि कृत्वा, कौसल्याप्रधानाः स्त्रियः शोकेन दग्धाः। तत्र स्त्रीणां क्रौञ्चनिनादवद् दुःखपूर्णः शब्दः व्यजायत, सहस्रशः विलपन्तीनां। ताः विलप्य विलप्य, शोकेन सन्तप्ताः, रुदन्त्यः, यानात् अवतीर्य, सरयूनदीतीरं जग्मुः। भरतेन सह, राजपत्नीः, मन्त्रिणः, ऋत्विजश्च, जलकर्माणि संविधाय, अश्रुपूर्णलोचनाः नगरं प्रविश्य, भूमौ दशरात्रं दुःखेन व्यतिपेदुः। सप्तत्युत्तरसप्तत्युत्तमः सर्गः श्राव्यः। दशरात्रात् समप्ते, शौचं च समाप्ते, द्वादश्यां दिने, राजपुत्रः पितुः श्राद्धकर्म अकरोत्। स द्विजातिभ्यः बहूनि रत्नानि, वित्तं, अन्नं, बहुमूल्यानि वस्त्राणि, विविधरत्नानि च दत्तवान्। बहूनि शुक्लचर्माणि, शतानि गावः, दासदासीः, यानानि, महान्ति गृहाणि च ब्राह्मणेभ्यः दत्तवान्। एवं राजपुत्रः पितुः श्राद्धकर्मणि ब्राह्मणेभ्यः दत्वा, त्रयोदश्यां प्रभाते... (इति कथा प्रवहति।