यया अनुमत्या धर्मात्मा रामः गृहतः निर्गतः, तस्याः कारणेन, दुष्टः धर्मपत्नीं रजोनिर्मुक्तां स्नातां, यथाकालं संभोगाय इच्छन्तीं, लङ्घयेत्। यया अनुमत्या धर्मात्मा निर्गतः, तस्याः कारणेन, धर्मपत्नीं परित्यज्य, अधर्मे मनः कृत्वा, परस्त्रीभिः रमेत। यया अनुमत्या धर्मात्मा निर्गतः, तस्याः कारणेन, कुलहीनस्य ब्राह्मणस्य पतितं पापं स एव प्राप्नुयात्। यया अनुमत्या धर्मात्मा निर्गतः, तस्याः कारणेन, जलस्य मलिनता वा विषदानं पापं स एव प्राप्नुयात्। यया अनुमत्या धर्मात्मा निर्गतः, तस्याः कारणेन, अशुद्धेन्द्रियः ब्राह्मणाय यज्ञं विघ्नं कुर्यात्, वा वत्साय गवां दुग्धं दुह्यात्। यया अनुमत्या धर्मात्मा निर्गतः, तस्याः कारणेन, जलस्य सुलभे समये तृषितं जनं मोहयेत्, तत्पापं स एव प्राप्नुयात्। यया अनुमत्या धर्मात्मा निर्गतः, तस्याः कारणेन, अन्ये यथार्थवादिनः धर्ममार्गं अन्विच्छन्तः तस्य सन्निधौ वादं कुर्वन्ति, तेषां पापं स एव प्राप्नुयात्। एवं पतिसुतविहीना कौसल्या, राजपत्नी, आत्मनं सान्त्वयितुं यत्नं कृतवती, किन्तु शोकाभिभूता भूमौ पतिता। तत्र शोकातुरं, चेतनाहीनं भरतं, क्रूरं शपथं उच्चारयन्तं दृष्ट्वा, कौसल्या तं संबोधयामास। "मम दुःखं, पुत्र, तव शपथोच्चारणेन केवलं वर्धते, यतः तेन मम प्राणः अपकृतः। सौभाग्येन, तवात्मा लक्ष्मणेन सह धर्मात् न परिवर्तितः। वचननिष्ठः, पुत्र, धर्मलोकान् प्राप्स्यसि।" इत्युक्त्वा, स्नेहपूर्णा कौसल्या भरतम् भ्रातृप्रियं गोदग्रहणं कृत्वा, बाहुं आलिङ्ग्य, शोकातुरं रुदती। तत्र महात्मा भरतः शोकविह्वलः, मोहात् दुःखसंयमनात्, मनः विकलम् अभवत्। सान्त्व्यमानः, शोकविह्वलः, भूमौ शयानः, पुनः पुनः दीर्घनिश्वासं कुर्वन्, निशा तस्य दुःखेन व्यतीता। अथ वाल्मीकिना विरचिते महाकाव्ये, अयोध्याकाण्डे, षट्सप्ततितमः सर्गः श्राव्यः। शोकातुरं केकयीपुत्रं भरतं दृष्ट्वा, वसिष्ठः श्रेष्ठवक्ता, ऋषिश्रेष्ठः, तं समभाषत। "शोकः पर्याप्तः, महायशः राजकुमार, इदानीं उचितः कालः—राज्ञः अन्त्यकर्म कुरु।" वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा, भरतः आत्मसंयमं प्राप्य, धर्मज्ञः, सर्वाणि अन्त्यकर्माणि व्यवस्थितवान्। राजा तैलाभ्यङ्गात् निष्क्रान्तः, भूमौ स्थाप्यः, वर्णहीनमुखः, शयानः शयितवत्। रत्नैः विभूषिते शय्यायां स्थाप्यः, दशरथस्य पुत्रः शोकातुरः विलपितवान्। "हे राजन्, मम अनुपस्थिते, धर्मात्मानं रामं, बलिनं लक्ष्मणं च, वनवासाय किमर्थं त्वया निश्चितम्? क्व गमिष्यसि, महराजन्, दुःखितान् जनान्, रामरहितान्, नृसिंहं, निर्दोषकर्मणं, विहाय? हे राजन्, त्वया स्वर्गं गच्छता, रामे च वने स्थिते, कः नगरस्य कल्याणं, रक्षां च करिष्यति? हे राजन्, त्वद्विहीना पृथिवी न प्रकाशते, रात्रिरिव चन्द्ररहित, नगरी अपि तथा दृश्यते।" एवं शोकविह्वलः भरतः विलप्य, वसिष्ठः पुनः तं संबोधयामास। "यद् यद् पुरुषश्रेष्ठस्य अन्त्यकर्म कर्तव्यं, तत् शीघ्रं कुरु, महाबाहो, न विलम्बः।" "एवम्," इत्युक्त्वा, भरतः वसिष्ठवचनं पूज्य, शीघ्रं सर्वान् पुरोहितान्, कुलपादान्, आचार्यान् च आमन्त्रयत्। यः यः नरपतिस्य अग्निशालायाः बहिः स्थितः, तान् याजकाः, होतारः च, विधिवत् निष्क्रान्तान् कृतवन्तः। ततः, चेतनारहितं राजानं शिबिलायां स्थाप्य, सेवकाः अश्रुपरिपूर्णकण्ठाः, दुःखितचेतसः, तं अपाकर्षन्त। अग्रे जनाः राजपथं सुवर्णं, सुवर्णाभरणानि, विविधवस्त्राणि च विचिन्वन्तः। अन्ये चन्दनं, अगुरु, रालं, तिनिशं, पद्मकं, दिव्यवृक्षाणि च संग्रह्य, चितां सज्जीकरोत्। तत्र गन्धद्रव्याणि दुर्लभानि साधारणानि च दत्त्वा, राजानं चितायां स्थाप्य, याजकाः तं व्यवस्थितवन्तः। ततो विधिवत् हविः दत्त्वा, याजकाः मन्त्राणि जप्य, सामगाः सामवेदं शास्त्रानुसारं गायन्तः। तस्य पत्न्यः वृद्धैः सह नगरात् पालक्याः, रथेषु च निर्गताः, यथायोग्यं। याजकाः चितायां स्थितस्य राज्ञः अन्त्यकर्म कृतवन्तः, स्त्रियः कौसल्यया नीताः, शोकातुरा अभवन्। तत्र स्त्रीणां क्रौञ्चनिनादवत्, सहस्रशः शोकपूर्णस्वरः, शोकातुरः शब्दः अभवत्। ततो, शोकाभिभूताः, पुनः पुनः विलपन्त्यः, स्त्रियः रथात् उतर्य, सरयूनदीतीरे अगच्छन्। भरतेन सह, राजपत्न्यः, मन्त्रिणः, याजकाः च, जलक्रिया कृत्वा, अश्रुपूर्णनेत्राः, नगरं प्रविश्य, दश दिवसान् भूमौ शोकातुरा अवसन्। ततः सप्तसप्ततितमः सर्गः श्राव्यः। दश दिवसान् व्यतीतान्, शुद्धिं कृत्वा, द्वादशे दिवसे, राजपुत्रः अन्त्यकर्म आचरितवान्।