येन अनुमतेन स धर्मात्मा निर्गतः, स पुरुषः सर्वदा मिथ्याचारे रतिः स्यात्, कठिने वचने, परुषे, अपवदने, अशुचौ, राजभीते, अधार्मिकात्मा च स्यात्। येन अनुमतेन स धर्मात्मा निर्गतः, स दुष्टः स्नातां ऋतुकाले प्रवृत्तां धर्मपत्नीं प्रतिगच्छन् पापं लंघयेत्। येन अनुमतेन स धर्मात्मा निर्गतः, स धर्मपत्नीं परित्यज्य, परस्त्रीषु रममाणः, धर्मात् चित्तं व्युत्सृज्य, विचरेत्। येन अनुमतेन स धर्मात्मा निर्गतः, स विप्रशापं कुलनाशकं प्राप्नुयात्। येन अनुमतेन स धर्मात्मा निर्गतः, स जलदूषकस्य विषदातुः च पापं लभेत। येन अनुमतेन स धर्मात्मा निर्गतः, स अशुचिसंवृत इव द्विजाय यज्ञविघ्नं कुर्यात्, वा वत्साय क्षीरदोग्ध्र्याः पापं प्राप्नुयात्। येन अनुमतेन स धर्मात्मा निर्गतः, स उपलभ्यमाने जले तृषितं जनं मोहयित्वा तदपि पापं लभेत। येन अनुमतेन स धर्मात्मा निर्गतः, स अन्ये साधवः सम्मतिपूर्वकं धर्ममार्गे विवादमानाः सन्निधौ तेषां पापं लभेत। एवं पतिसुतवियुक्ता कौसल्या राजपत्नी आत्मनः शोकं शमयितुम् इच्छन्ती स्वयमेव शोकाभिभूता भूमौ पपात। सा कौसल्या शोकसन्तप्तं मूर्छितं भरतं तद्विधं घोरशपथमुदीरयन्तं दृष्ट्वा तदिदं वचनमुवाच—"वत्स! यदिमं शपथं कुरुषे तेन मम दुःखं वर्धते, प्राणानिव मम हरसि। यद्भाग्यं यद् लक्ष्मणसहितं तवात्मा धर्मात् न व्यपसरति, तव प्रतिज्ञायामवस्थितस्य पुण्यलोकाः प्राप्यन्ते।" इति उक्त्वा सा भरतम् भ्रातृवत्सलम् अङ्के निवेश्य, बाहूः समाक्रम्य, शोकविह्वला बाष्पपूरितलोचना विललाप। तस्य महात्मनः शोकविपन्नस्य, मोहशोकसंवरणात् चित्तं विमूढमिव जातम्। सान्त्व्यमानः स तु मूर्च्छितः, धरण्यां क्षिप्तः, प्रज्ञानाशः, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वसन्, दुःखेन रजनीमत्यययत्। एवं श्रीमद्रामायणे वाल्मीक्याः अयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। ततः केकयीपुत्रं भरतं शोकसन्तप्तं दृष्ट्वा वसिष्ठः वाक्यविशारदः महर्षिः इदं वचनमुवाच—"अलम्, महाबाहो, शोकस्य; समयः अयं युक्तः—राज्ञः अन्त्यकर्म विधीयताम्।" वसिष्ठस्य वचनं श्रुत्वा भरतः धैर्यं समालम्ब्य, धर्ममवेक्ष्य, सर्वाण्यन्त्यकर्माणि सम्यक् विधाय। ततः राजा तैलद्रोणात् अपनीय, भूमौ निवेशितः, वर्णहीनमुखः शयान इव दृश्यते स्म। दिव्यरत्नोपचिते शय्यायां निहितः दशरथात्मजः शोकविह्वलः विललाप—"राजन्! किं निश्चितवानसि, यद् धर्मज्ञं रामं बलिनं लक्ष्मणं च प्रव्राजयन्, मम अनुपस्थितौ एवं कृतवानसि? क्व गमिष्यसि राजन्, रामविहीनान् दुःखितान् जनान् परित्यज्य? को वा ते नगरस्य कल्याणं रक्षां वा करिष्यति, त्वयि दिवं गते रामे च वने स्थिते? भूमिः त्वया विना न शोभते, यथा रजनी चन्द्रविहीना; नगरी अपि तद्वद् दृश्यते।" एवं विलपन्तं भरतं मनःशोकपरायणं दृष्ट्वा वसिष्ठः पुनरुवाच—"यद् यद् अस्य नराधिपस्य अन्त्यकर्म कर्तव्यम्, तत् शीघ्रमेव विधीयताम्, महाबाहो, न च विलम्बः कार्यः।" भरतः "एवं भवतु" इति वसिष्ठस्य वचनं मानयन्, शीघ्रं सर्वान् ऋत्विजः पुरोहितान् आचार्यान् च आहूय। ये च बहिर्ज्वलनगृहस्य नराधिपस्य स्थिताः, तान् ऋत्विजः होतारः यथाविधि निष्क्रान्तान् कृतवन्तः। ततः राजा चेतनाविहीनः शिबिकायां निवेशितः, तं परिचारकाः अश्रुपूर्णकण्ठाः, शोकसन्तप्तचित्ताः, बहिः नयन्ति स्म। अग्रे जनाः राज्ञः सुवर्णं सुवर्णाभरणानि वस्त्राणि च मार्गे प्रसारयन्ति स्म। अन्ये चन्दनं अगुरुं रालं तिलकं पद्मकं दिव्यद्रुमांश्च संगृह्य, चितां सम्यक् सुसज्जयन्ति स्म। तत्र गन्धद्रव्याणि दुर्लभानि साधारणानि च दत्त्वा, मध्ये चितायाः राजानं ऋत्विजः स्थापयन्ति स्म। ततो विधिपूर्वकं हविरुपादाय, ऋत्विजः तस्य मन्त्रान् जपन्ति स्म, सामगाः च सामवेदश्लोकान् यथाशास्त्रं गायन्ति स्म। तस्य पत्न्यः वृद्धजनैः सह पालक्याः रथेषु च नगरात् निष्क्रान्ताः, यथार्हं च। तं चितायां निवेश्य, ऋत्विजः अन्त्यकर्म चक्रुः; कौसल्यया अग्रे स्त्रियः शोकदुःखेन दग्धाः। तत्र स्त्रीणां क्रौञ्चनिनादसदृशः शब्दः समुत्पन्नः, सहस्रशः विलपमानानां, दुःखपूर्णस्वरः। ताः शोकविह्वलाः पुनः पुनः विलपन्त्यः, रथात् अवतीर्य, सरयूतीरे स्थिताः। भरतेन सह राजपत्नीः, मन्त्रिणः, ऋत्विजः च, जलक्रियाम् अकुर्वन्; ततो बाष्पपूर्णलोचनाः नगरं प्रविश्य, दशरात्रं भूमौ शोकवशाः न्यवसन्। एवं सप्तसप्ततितमः सर्गः अपि श्रोतव्यः।