यस्य अनुमतिना स धर्मात्मा वनं गतः, तस्य प्रति समाना, दुःखिता, आशां ददतीः, याचमानाश्च, मिथ्याप्रतिज्ञः स्यात्। सदा च स मिथ्याचाररतो, कठोरः, निन्दकः, अशुचिर्भवेत्, राजभीतः, अधार्मिकात्मा च स्यात्—यस्य अनुमतिना स धर्मात्मा वनं गतः। धर्मपत्नीं स्नातां ऋतुकाले समुपस्थितां च यो दुश्चरितः लङ्घयेत्, सापि तस्य अनुमतिना स धर्मात्मा वनं गतः। धर्मपत्नीं परित्यज्य, परदाराभ्यसक्तः, धर्मात् विमुखचित्तः स्यात्—यस्य अनुमतिना स धर्मात्मा वनं गतः। यो ब्राह्मणस्य कुलनाशदोषं प्राप्नुयात्, तस्य अनुमतिना स धर्मात्मा वनं गतः। अप्सु मलिनता वा विषदानदोषं यो प्राप्नुयात्, सापि तस्य अनुमतिना स धर्मात्मा वनं गतः। अशुचिसंस्कारः ब्राह्मणार्थं यज्ञं विघ्नयेत्, वात्सल्याय गोदुग्धं चापि वत्साय दुहेत्—यस्य अनुमतिना स धर्मात्मा वनं गतः। जलसंपन्ने सति तृषितं जनं मोहयेत्, तस्य अनुमतिना स धर्मात्मा वनं गतः। अन्ये धर्मार्थं विवादन्ते, तेषां पापेन सैव संयुज्येत—यस्य अनुमतिना स धर्मात्मा वनं गतः। एवं पतिसुतवियुक्ता कौसल्या राजपत्नी स्वं मनः सान्त्वयन्ती, शोकात्यये विह्वला भूमौ पतिता। तत्र भरतं शोकाभिभूतमचेतनं तं कठोरशपथप्रवक्तारं दृष्ट्वा कौसल्या वाक्यमिदं प्रोवाच—"वत्स, त्वया एते शपथाः क्रियमाणाः, मम दुःखं केवलं वर्धते, जीवितमेव हरसि। सौभाग्येन तवात्मा लक्ष्मणेन सह धर्मात् न विक्रान्तः। वचननिष्ठः पुत्र, धर्मात्मनाम् लोकान् प्राप्स्यसि।" इत्युक्त्वा सा कौसल्या भ्रातृप्रियं भरतं गोदरे स्थापयित्वा, बाहून् परिष्वज्य, शोकेन विवर्णा बभूव। तस्य महात्मनः शोकदुःखाभिभूतस्य, मोहशोकनिग्रहात् चित्तं व्याकुलं बभूव। सान्त्व्यमानः स तु मूर्छितः, बुद्धिहीनः, भूमौ शयानः, दीर्घं दीर्घं श्वसन्, दुःखेन रात्रिं न्यवसत्। एवं सप्तषष्टितमे सर्गे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकिना रचिते अयोध्याकाण्डे श्रोतव्यः। ततः शोकाभिभूतं केकय्या भरतं प्रति वसिष्ठः, वाक्यविशारदः, ऋषिसत्तमः, इदं वचनं अब्रवीत्—"अलमत्र शोकेन, महायशः कुमार! कालः समुपस्थितः, राज्ञः अन्त्यक्रियाः कुरु।" वसिष्ठवचनं श्रुत्वा भरतः स्वं चित्तं संयम्य, धर्मवित्, सर्वाः अन्त्यक्रियाः विधिवत् समारब्धवान्। राजा तैलद्रोणात् निष्क्रान्तः, भूमौ स्थाप्यते, विवर्णवदनः, सुप्तवत् शयानेव स्थितः। रत्नैर्विचित्रे शोभनासने स्थाप्य, दशरथात्मा शोकेन विवर्णः विललाप। सः भरतः शोकार्तः राजा प्रति विलपन्, "किं त्वया निश्चितं, धर्मात्मानं रामं, बलिनं लक्ष्मणं च, मम अनुपस्थिते, वनं प्रेषयन्? क्व गमिष्यसि, राजन्, एतान् दुःखितान् जनान् रामविहीनान्, पुरुषर्षभं रामं विना, परित्यज्य? कः ते नगरस्य क्षेमं रक्षिष्यति, त्वं स्वर्गं गतः, रामश्च वनं गतः? राजन्, त्वां विना भूमिः न शोभते, शशिनं विना रात्रिरिव; नगरी अपि तथा मे दृश्यते।" इत्येवं विलपन्तं भरतं, मनः शोकार्तं, वसिष्ठः पुनरपि वचनमिदं अब्रवीत्—"यथा यथा नृपस्य अन्त्यकर्म कर्तव्यम्, तत् शीघ्रं कुरु, महाबाहो, अविलम्ब्य।" "एवं भवतु" इति वसिष्ठवचनं मान्य भरतः शीघ्रं सर्वान् ऋत्विजः, पुरोहितान्, आचार्यांश्च आहूय। ये नृपस्य वह्निगृहे स्थिताः आसन्, तान् ऋत्विजः, होतारः च, यथाविधि बहिर्निनीय। ततः शिबिलायाम् अवस्थितं, चेतनाहीनं राजानं, परिष्वज्य, अश्रुपूर्णकण्ठा, दुःखितचित्ताः परिचारकाः वहन्ति स्म। अग्रे जनाः राज्ञः मार्गे सुवर्णं, सुवर्णाभरणानि, विविधानि वासांसि च विक्षिपन्ति स्म। अन्ये चन्दनं, अगुरु, रालं, देवदारु, पद्मकं, दिव्यद्रव्याणि च संगृह्य, चितां सम्यगाचिन्वन्। तत्र सुरभिसर्वगन्धद्रव्यैः, दुर्लभैः च साधारणैः च, चितायां मध्ये राजानं स्थापयामासुः, ऋत्विजः सम्पादयन्ति स्म। ततः विधिवत् हविर्दानं कृत्वा, ऋत्विजः मन्त्रान् जपन्ति, सामगाः च सामवेदश्लोकान् शास्त्रसम्मतान् गायन्ति स्म। तस्य पत्न्यः, वृद्धैः सह, पालकीषु, रथेषु च, यथायोग्यं नगरात् निर्गच्छन्। ऋत्विजः चितायां स्थापितस्य राज्ञः अन्त्यकर्म समापादयन्, स्त्रियश्च कौसल्याया मुख्या, शोकेन दग्धाः। तत्र स्त्रीणां क्रौञ्चनिनादवत्, सहस्रशो विलपन्तीनां, दुःखपूर्णस्वरः शब्दः समुत्पन्नः। ताः शोकेन विवर्णाः, पुनः पुनः विलपन्त्यः, रथात् अवतीर्य, सरयूतीरे न्यवसन्। भरतेन सह, राज्ञः पत्नीभिः, मन्त्रिभिः, ऋत्विजः च, जलकर्म कृत्वा, अश्रुपूर्णलोचनाः, दशरात्रम् उपविष्टाः, भूमौ दुःखेन कालं निन्युः।