यस्य अनुमत्यै स धर्मात्मा वनं गतः, स एव अनलस्य अवमर्शनात्, गुरुपत्नीगमनात्, सुहृद्भेदात् च ये पापानि संजायन्ते, तानि पापानि प्राप्नुयात्। देवपितृमातृपितॄणां च सेवां न कदापि कुर्यात्, यस्य अनुमत्यै स धर्मात्मा वनं प्रव्रजितः। स तु आज एव सतां लोकात्, कीर्तेः, धर्मकर्मणश्च शीघ्रं पतितो भवतु। यस्य अनुमत्यै स धर्मात्मा वनं गतः, तं दीर्घबाहुं विशालवक्षसं मातरं सेवां परित्यज्य निरर्थकं तिष्ठतु। स पुत्रवाँश्च सन्, दरिद्रः, ज्वरपीडितः, रोगपीडितः, सदा दुःखितः च भवतु। स समैः, क्लेशितैः, आशां पश्यद्भिः, याचकैश्च मिथ्या प्रतिज्ञां कुर्यात्। स सदा मायायामेव रमेत, कठिनः, निन्दकः, अशुचिः, राजभीतः, अधार्मिकात्मा च भवतु। स पापात्मा स्नातायाः ऋतुकाले स्त्रियाः धर्मपत्नीं परित्रास्येत्। स धर्मपत्नीं परित्यज्य परदारान् सेवेत, धर्मात् चित्तं विमुखं कुर्यात्। स ब्राह्मणस्य कुलपतनात् यत्पापं, तत् एव प्राप्नुयात्। स एव एकाकी जलमलं विषदानं च यत्पापं, तत् प्राप्नुयात्। स अशुचिसंवित् ब्राह्मणाय यज्ञं विघ्नयेत्, वत्सार्थाय धेनुं दुहेत्। स उपलभ्यमाने अपि जले तृषितं जनं विञ्जानात्, तेन पापेन युज्येत। स अन्ये साधवः सम्मुखे विवादमाचरन्ति, मार्गं चान्विष्यन्ति, तेषां पापेन स युज्येत्। यस्य अनुमत्यै स धर्मात्मा वनं गतः, स एतानि सर्वाणि पापानि प्राप्नुयात्। एवं पतिसुतवियुक्ता कौसल्या महाराजपत्नी स्वं मनः समाश्वासयन्ती दुःखेन अभिभूता भूमौ पपात। स दुःखार्तं मूढचेतसं भरतं तादृशं शपथं कुर्वन्तं दृष्ट्वा कौसल्या इदं वचनं अब्रवीत्— "वत्स, त्वं यः एतान् शपथान् करोति, तेन मम दुःखं वर्धते, प्राणानिव ह्रियसे। सौम्य, लक्ष्मणेन सह तव धर्मनिष्ठा न परिवर्तिता, सौभाग्येन। प्रतिज्ञायाम् अवस्थितः त्वं धर्मलोकान् प्राप्स्यसि।" इत्युक्त्वा सा भ्रातृप्रियं भरतं गोदाम् उपवेश्य, बाहू समालिङ्ग्य, शोकाभिभूता रुरोद। स महात्मा भरतः शोकविगलितचेताः, मोहात् दुःखनिग्रहात् च विक्षिप्तमना अभवत्। शोकसन्तप्तः, भूमौ पतितः, मूर्च्छितः, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं च कृत्वा, सान्त्व्यमानः, तस्य रात्रिः दुःखेन व्यतीयाय। शृणोतु श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय अयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमोऽध्यायः। एवं दुःखेन पीडितं केकयीसुतं भरतं प्रति वसिष्ठः, वाक्यविशारदः, मुनीनाम् अग्रण्यः, इदं वचनं उवाच— "कृपया दुःखस्य परित्यागः क्रियताम्, महायशः कुलपुत्र। इदानीं सम्यक् कालः— राज्ञः अन्त्यकर्म सम्पादय।" वसिष्ठवचनं श्रुत्वा भरतः धैर्यं समालभ्य, धर्मज्ञः, सर्वाणि अन्त्यकर्माणि यथाविधि समारब्धवान्। राजा तैलद्रोणात् निष्क्रान्तः, भूमौ स्थापितः, वर्णहीनमुखः, सुप्तवत् शयानः आसीत्। स शोभनं शय्यां नानाविधानि रत्नानि च शोभयित्वा, दशरथात्मजः शोकसम्भ्रान्तः विललाप। "राजन्, त्वया किं निश्चितं, येन धर्मात्मा रामः, वीर्यवान् लक्ष्मणश्च, मम अनुपस्थिते, अरण्यं प्रेषितौ? किं त्वं गमिष्यसि, महाबाहो, एतान् दुःखितान् जनान् विहाय, रामं सिंहपुरुषं च विहाय, येषां कर्म निर्दोषम्? राजन्, त्वं स्वर्गं गतः, रामश्च वनं गतः, इदानीं तव विना को नगरस्य रक्षा-कल्याणं करिष्यति? राजन्, त्वद्विना भूमिः न शोभते, यथा निशा चन्द्रविना; नगरी अपि मम तथा दृश्यते।" एवं विलपन्तं भरतं, मनः शोकविनम्रं दृष्ट्वा, महर्षिः वसिष्ठः पुनरपि इदं वचनं उवाच— "यत् यत् अन्त्यकर्म नरपतये कर्तव्यम्, तत् शीघ्रं, महाबाहो, अविलम्बेन क्रियताम्।" "एवमस्तु" इति वसिष्ठवचनं पूजयन् भरतः शीघ्रं सर्वान् ऋत्विजः, पुरोहितान्, आचार्यान् च आहूतवान्। ये च नरपतिस्य अग्निशालाबाह्ये स्थिताः, तान् ऋत्विजः होतारः च विधिवत् निनयुः। ततः शिबिलायां राजा चेतनाविहीनः शय्यायाम् उपवेश्य, परिचारकाः अश्रुपरिप्लुतकण्ठाः, विक्लवचित्ताः, तम् अपनीयन्। अग्रे जनाः सुवर्णं सुवर्णाभरणानि, नानाविधानि च वस्त्राणि मार्गे अपातयन्। अन्ये चन्दनं, अगुरु, रालं, तिलकं, पद्मकं, दिव्यद्रुमांश्च संचिन्वन्, चितां सम्यक् समारोपयन्। तत्र सुगन्धीनि च द्रव्याणि, दुर्लभानि च, साधारणानि च, समर्प्य, राजानं चितायां मध्ये स्थापयित्वा, ऋत्विजः सम्यक् व्यवस्थितवन्तः। ततः विधिपूर्वकं हविर्दानं कृत्वा, ऋत्विजः तस्मै स्वस्त्ययनानि जपन्; सामवेदविदः च सामगीतिं शास्त्रानुसारं जगुः।