यः सत्पुरुषस्य अनुमतिं प्राप्तवान्, तस्य जीवनस्य कथा अत्यन्तं दुःखपूर्णा भवति। यदि तस्य योग्यं भार्यां प्राप्तुं न शक्नोति, सः अपुत्रः मृत्युम् उपयातु, धर्मकृत्यं न साधयेत्। तस्य वंशः नष्टः दृश्येत्, पत्निषु क्लेशं अनुभवेत्, पूर्णायुः न प्राप्नुयात्। सः राज्ञः, स्त्रियाः, बालकस्य, वृद्धस्य हननस्य पापं प्राप्नुयात्, सेवकस्य परित्यागस्य च पापं लभेत्। सः सेवकान् लाक्षा-मधु-मांस-लोह-विषैः यथासदा पालयेत्। युद्धे शत्रुयुतं भयम् उत्पाद्य, पलायमानः हन्येत्। सः करकपालं गृहीत्वा, चीरवासाः धृत्वा, विक्षिप्तवत् भूमौ विचरेत्, भिक्षां याचेत्। सदा मद्ये, स्त्रीषु, द्यूते च आसक्तः भवेत्, कामक्रोधाभ्यां अभिभूतः। धर्मे मनः स्थापयित्वा, अधर्मं आचरति, अयोग्ये दानं ददाति। तस्य संचितं धनं, सहस्रशः, चौरैः अपहृतं भवेत्। यः संध्याद्वयं निद्रायाः पापं लभते, तत् पापं तस्य अनुमत्याः पतितस्य उपरि पततु। अग्निहोत्रस्य त्यागात्, गुरुपत्नी-गमनात्, मित्रद्रोहात् च यः पापं लभते, तत् तस्य अनुमत्याः पतितस्य उपरि पततु। सः देवपितृमातापितृसेवां न कुर्यात्। सः शीलिनां लोकात्, कीर्तेः, धर्मकृत्येः च शीघ्रं पततु। सः मातरं सेवां त्यक्त्वा, व्यर्थं स्थित्वा, दीर्घबाहुः, विशालवक्षाः, तस्य अनुमत्याः पतितस्य भवेत्। सः बहुपुत्रः अपि, दरिद्रः, ज्वररोगपीडितः, सदा दुःखितः भवेत्। सः समेषु, क्लिष्टेषु, आशायुक्तेषु, याचकेषु च मिथ्यावचनं दद्यात्। सः सदा मायायाम् रमेत, कठोरः, निन्दकः, अशुद्धः, राजभयः, अधर्मात्मा भवेत्। सः स्नातायाः, कालसंपन्नायाः, धर्मपत्न्याः विरुद्धं आचरति। सः स्वपत्नीं परित्यज्य, परस्त्रीषु रमेत, धर्मे मनः न स्थापयेत्। सः ब्राह्मणवंशनाशस्य पापं लभेत्। सः जलदूषणस्य, विषदानस्य च पापं लभेत्। सः अशुद्धेन्द्रियः, ब्राह्मणपूजायाः विघ्नं कुर्यात्, वत्सायै गव्याः दुग्धं च दुहेत्। सः उपलब्धे जले, तृषितायाः जनायाः छलेन पापं लभेत्। सः अन्ये धर्मार्थविवादे सत्यम् अन्वेष्य, तेषां पापं लभेत्। एवं कौसल्या, पतिसुतविहीना, राजा-पत्नी, आत्मनं सान्त्वयितुं यत्नं कृतवती, किन्तु शोकात् अभिभूताः, भूमौ पतिता। सा भरतं, शोकात् मूर्च्छितं, कठोराणि शपथवचनानि उच्चरन्तं दृष्ट्वा, इदं वचनं अब्रवीत्—“मम दुःखं, पुत्र, तव शपथैः वर्धते, यतः तव वचनैः मम जीवनं हरसि। सौभग्येन तव आत्मा, लक्ष्मणेन सह, धर्मात् न विचलितः। वचननिष्ठः, धर्मलोकं प्राप्स्यसि।” इति उक्त्वा, सा भरतं, भ्रातृप्रेम्णा युक्तं, गोदाम् उपवेशयत्, बाहुं आलिङ्ग्य, शोकात् रुदती। तथा महात्मा भरतः शोकविह्वलः, दुःखात् भ्रमितचेताः अभवत्। सान्त्वनया, मूर्च्छितः, बुद्धिहीनः, भूमौ शयानः, पुनः पुनः दीर्घनिश्वासं कुर्वन्, शोकपूर्णः, रात्रिं व्यतीयात्। तत्र वाल्मीकि-रामायणे, अयोध्याकाण्डे, षट् सप्ततितमः सर्गः श्राव्यः अस्ति। तत्र केकयीपुत्रः भरतः, शोकात् अभिभूतः, वसिष्ठः श्रेष्ठवक्ता, ऋषिश्रेष्ठः, तं इदं उवाच—“अलम् शोकस्य, महायशः राजकुमार, अधुना उचितः कालः—राज्ञः अन्त्यकर्माणि कुरु।” वसिष्ठवचनं श्रुत्वा, भरतः आत्मसंयमं पुनः प्राप्तवान्, धर्मज्ञः, सर्वाणि अन्त्यकर्माणि व्यवस्थितवान्। राजा तैलात् निष्क्रान्तः, भूमौ स्थापितः, वर्णहीनमुखः, शयितः इव अवभूत्। सः रत्नैः भूषिते उत्तमशय्यायाम् शायितः, दशरथसुतः, शोकात् विलपन्, इदं अब्रवीत्—“हे राजन्, त्वया किं निश्चितम्, धर्मात्मानं रामं, बलिनं लक्ष्मणं च, मम अनुपस्थिते, वनवासाय प्रेषितवान्? क्व गमिष्यसि, महराजन्, एतान् दुःखितान् जनान्, रामविहीनान्, नरसिंहस्य निष्कलंककर्मणः, विहाय? हे राजन्, को अयोध्यायाः हितं, रक्षां च करिष्यति, यदा त्वं स्वर्गं गतः, रामः च वनं गतः?” एवं कथा शोकविह्वलस्य भरतस्य, कौसल्यायाः दुःखस्य, वसिष्ठस्य सान्त्वनस्य, दशरथस्य अन्त्यकर्मणः, रामलक्ष्मणयोः वनगमनस्य, अयोध्यायाः दुःखस्य च, वाल्मीकि-रामायणे वर्णिता अस्ति।