यः पापबुद्धिः सन्मान्यस्य अनुमतिं प्राप्य, विश्वासेनोक्तं गूढदोषं सभायां प्रकाशयेत्, स तु समाजे निन्दितः स्यात्। यः सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तवान्, स अकर्मण्योऽकृतज्ञः स्वपरित्यक्तः निर्लज्जः च सर्वैः लोके द्विष्टः स्यात्। यः स्वगृहे पुत्रैः दारैः दासैश्च परिवृतः सन्, उत्तमं भोजनं केवलं भुञ्जीत, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः योग्यां पत्नीं न लभते, अपुत्रः मृत्युमुपैति, धर्मकार्याणि न साधयति, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः स्वकुलनाशं पश्येत्, दारेषु क्लेशं प्राप्नुयात्, पूर्णायुः न लभते, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः राजहत्याया, स्त्रीहत्याया, बालहत्याया, वृद्धहत्याया, दासत्यागस्य च यत्पापं निर्दिष्टं तदाप्नुयात्, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः सदा दासान् लाक्षा-मधु-मांस-लोह-विषैः पोषयेत्, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः युद्धे समुपस्थिते रिपुषु भयमुत्पादयेत्, पलायमानः हन्येत, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः कपालं हस्ते धृत्वा, चीरवासाः पृथिवीं भ्रमेत्, उन्मत्तवत् याचमानः, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः सदा सुरापान-स्त्रीगमन-जुआदिषु आसक्तः, कामक्रोधाभिभूतः, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः धर्मे मनः कृत्वापि अधर्मं आचरति, अयोग्ये दानं ददाति, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः सहस्रशः संचितं धनं चौरैः ह्रियेत, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः द्विसंध्यायां सुप्तस्य यत्पापं निर्दिष्टं तदपि तस्यैव पतित्वा सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः अग्निहोत्रत्यागस्य, गुरुपत्न्युपगमनस्य, मित्रद्रोहस्य च यत्पापं तदाप्नुयात्। यः देवपितृमातापितृसेवां न कुर्यात्, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः शीघ्रं पुण्यलोकात्, कीर्तेः, धर्मकृत्याच्च पतित्वा, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः मातरं सेवां त्यक्त्वा, व्यर्थं तिष्ठेत्, दीर्घबाहुः, विस्तीर्णवक्षाः, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः बहुपुत्रोऽपि दरिद्रः, ज्वररोगपीडितः, सदा दुःखितः, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः तुल्येभ्यः, दुःखितेभ्यः, आशासु स्थितेभ्यः, प्रार्थकेभ्यश्च मिथ्याप्रतिज्ञां कुर्यात्, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः सदा मायायामेव रमते, कठिनः, निन्दकः, अशुचिः, राजभीतः, अधार्मिकात्मा, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः स्नातायां धर्मपत्न्यां ऋतुकाले पापं आचरति, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः स्वधर्मपत्नीं परित्यज्य, परस्त्रीषु रमते, धर्मात् विमुखचित्तः, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः विप्रवंशविनाशस्य यत्पापं तदाप्नुयात्, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः जलदूषणस्य, विषदानस्य च पापं लभेत्, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः अशुद्धेन्द्रियः ब्राह्मणपूजायाः विघ्नं कुर्यात्, वत्सार्थं दुग्धं दोहेत्, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः सलिले सति पिपासितं जनं मोहयेत्, तस्य पापं लभेत्, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। यः अन्ये सत्यं विवादं कुर्वन्ति, मार्गमिच्छन्ति, तेषाम् अपि पापे सन्नद्धः स्यात्, सन्मान्यस्य अनुमतेः प्राप्तः सः। एवं नृपतिपत्नी कौसल्या, पतिसुतविहीना, आत्मनं सांत्वयितुं यत्नं कृत्वा, शोकाभिभूता भूमौ पतिता। सा भरतं शोकात् मूर्छितमिव, क्रूरसंकल्पमुत्सृज्य, तं दृष्ट्वा, कौसल्या तं वाक्यमुवाच—"वत्स, त्वयि एते शपथाः क्रियमाणे मम दुःखं वर्धते, जीवनमेव ह्रियते। सौम्य, यद्भाग्येन तवात्मा लक्ष्मणस्य च धर्मात् न प्रमत्तः, प्रतिज्ञायाम् अविचलः त्वं, धर्मिष्ठलोकान् प्राप्स्यसि।" इति उक्त्वा, कौसल्या भ्रातृप्रियं भरतं गोदाम् आदाय, बाहू परिष्वज्य, शोकविह्वला रुरोद। तस्य महात्मनः शोकक्लेशाभिभूतस्य, मोहात् शोकनिग्रहाच्च चित्तं व्याकुलं जातम्। स च सान्त्व्यमानः, मूर्च्छितः, बुद्धिहीनः, भूमौ शयानः, पुनः पुनः दीर्घनिःश्वासं कुर्वन्, शोकपर्यये रजनीं निन्ये। एवं सप्तत्रिंशत्तमे सर्गे श्रीमद्वाल्मीकि रामायणे अयोध्याकाण्डे श्रोतव्यः। ततः केकय्याः पुत्रं भरतं, शोकसंपीडितं, वसिष्ठः श्रेष्ठवक्ता, मुनिश्रेष्ठः, इदं वचनं अब्रवीत्—"अलम् अनेन शोकस्य, महायशः राजपुत्र, इदानीं समयः—राज्ञः अन्त्यकर्म कुरु।" वसिष्ठवचनं श्रुत्वा, भरतः स्वात्मन्यवस्थितः धर्मज्ञः, सर्वाणि अन्त्यकर्माणि विधिवत् प्रचक्रे। राजा तैलद्रोणात् निष्क्रान्तः, भूमौ निहितः, वर्णहीनमुखः, शयानः स्वप्नवत् दृश्यते स्म। स तु रत्नविचित्रे उत्तमे शय्यायां निधाय, दशरथात्मा भरतः शोकाभिभूतः विललाप।