यः साधुजनस्य अनुमतिं प्राप्तवान्, तस्य कृते कौसल्या दुःखातिरेकवशेन विविधं शापमालापयति। तस्य कृते, सः पादेन गोः स्पर्शं कुर्यात्, स्वयम् वृद्धान् निन्देत्, मित्रं पूर्णतया द्रोहं कुर्यात्। तस्य कृते, दुर्जनः गूढं दोषवचनं विश्वासेन उक्तं सार्वजनिकं प्रकाशयेत्। सः निष्क्रियः, कृतघ्नः, आत्मत्यागी, लज्जाहीनः, सर्वैः लोकैः द्विष्टः भवेत्। सः पुत्रैः, पत्न्या, दासैः गृहस्थः, उत्तमं भोजनं केवलं स्वयं भुञ्जीत्। सः योग्यां पत्नीं न लभेत्, पुत्रहीनः मृत्युम् गच्छेत्, धर्मकार्याणि न साधयेत्। सः स्ववंशं नष्टं पश्येत्, पत्निषु क्लेशं अनुभवेत्, पूर्णं आयुः न प्राप्नुयात्। सः राजनं, स्त्रीं, बालकं, वृद्धं हन्यादिति येन पापं निर्दिष्टं तं पापं लभेत्; दासं परित्यज्य अपि तं पापं लभेत्। सः दासान् लाक्षा, मधु, मांस, लोह, विष इत्यादिभिः नित्यं पालयेत्। युद्धे शत्रुसैन्ये भयम् उत्पाद्य, पलायमानः हन्येत्। सः कपालं हस्ते धृत्वा, वसनं चीरं परिधानं कृत्वा, भूमौ उन्मत्तवत् याचमानः विचरेत्। सः सुरापानं, स्त्रीसंगं, जुआरं च नित्यं आसक्तः, कामक्रोधाभिभूतः भवेत्। सः धर्मे मनः स्थापयेत्, परन्तु अधर्मं आचरति; दानं च अयोग्येभ्यः दद्यात्। सः विविधरूपेण, सहस्रशः संचितं धनं चोरैः हृतं पश्येत्। यः द्विसंध्यं निद्रां कुर्यात्, तस्य येन पापं निर्दिष्टं तं पापं लभेत्। अग्निहोत्रस्य त्यागात्, गुरुपत्नीगमनात्, मित्रद्रोहात् येन पापं निर्दिष्टं तं पापं लभेत्। सः देवैः, पितृभिः, मातृभिः, पितृभिः न सेवेत्। सः सत्पुरुषलोकात्, कीर्तेः, धर्मात् शीघ्रं पतितः भवेत्। सः मातृसेवां त्यक्त्वा, व्यर्थं स्थित्वा, दीर्घबाहुः, विशालवक्षाः भवेत्। सः पुत्रान् बहून् अपि लभेत्, किन्तु दरिद्रः, ज्वरार्तः, रोगग्रस्तः, सदा दुःखितः भवेत्। सः समेषु, पीडितेषु, आशां कुर्वद्भ्यः, याचकेषु मिथ्या प्रतिज्ञां दद्यात्। सः नित्यं मायायाम् रमेत्, कठोरः, निन्दकः, अशुद्धः, राजभययुक्तः, अधार्मिकः भवेत्। सः स्नातां, ऋतुकाले योग्यां धर्मपत्नीं उल्लङ्घयेत्। सः धर्मपत्नीं परित्यज्य, परस्त्रीषु रमेत्, धर्मात् विमुखः भवेत्। सः ब्राह्मणवंशविनष्टस्य पापं लभेत्। सः जलदूषकः वा विषदातृकः एकाकी तं पापं लभेत्। सः अशुद्धेन्द्रियः, ब्राह्मणार्पिते पूजायां विघ्नं कुर्यात्, वा वत्सायुक्तायाः गोः दुग्धं पिबेत्। सः जलस्य सुलभे, तृषार्तं जनं मोहयेत्, तस्य पापं लभेत्। सः अन्यैः विवादे धर्ममार्गे यत्नं कुर्वद्भिः उपस्थितः तेषां पापं लभेत्। एवं कौसल्या, पतिसुतविहीना, राजपत्नी, आत्मनं सान्त्वयितुं यत्नं कृत्वा, दुःखातिरेकवशात् भूमौ पतिता। तदा भरतः, शोकदुःखाभिभूतः, मूर्च्छितः, कठोरं शापवचनं उच्चारयन्, कौसल्या तं दृष्ट्वा इदं वचनम् उवाच। "मम दुःखं, पुत्र, तव शपथकथनात् अधिकं वर्धते; यतः त्वं शपथं कृत्वा मम प्राणं हरसि। सौभाग्येन, तव आत्मा लक्ष्मणेन सह धर्मात् न विमुखः। वचननिष्ठः पुत्र, धर्मलोकं प्राप्स्यसि।" इत्युक्त्वा, कौसल्या भरतं भ्रातृभक्तं गोदाम् उपनिन्याय, दीर्घबाहुं आलिङ्ग्य, दुःखातिरेकवशेन रुदन्ती। तस्मिन महात्मनि शोकक्लेशेन विलपन्ति, तस्य मनः मोहात् दुःखनिग्रहात् च व्याकुलं अभवत्। तं सान्त्वयन्तं, मूर्च्छितं, ज्ञानं नष्टं, भूमौ शयानं, पुनः पुनः दीर्घनिश्वासं कुर्वन्तं, तस्य रात्रिः दुःखेन व्यतीता। श्रीवाल्मीकिरामायणे, अयोध्याकाण्डे, षट्सप्ततितमः सर्गः श्राव्यः। शोकक्लेशाभिभूतं केकयीपुत्रं भरतं प्रति, वसिष्ठः श्रेष्ठवक्ता, ऋषिश्रेष्ठः, इदं वचनम् उवाच। "शोकः पर्याप्तः, महाकुलीन राजकुमार; इदानीं युक्तकालः—राज्ञः अन्त्यकर्माणि कुरु।" वसिष्ठवचनं श्रुत्वा, भरतः आत्मसंयमं प्राप्तः, धर्मज्ञः, सर्वाणि अन्त्यकर्माणि व्यवस्थितवान्। राजा तैलात् निष्क्रान्तः, भूमौ स्थाप्य, वर्णहीनमुखः, शय्यमिव स्थितः।