कौसल्या, दुःखेन व्याकुला, पुत्रं रामं काषायवाससम् वनवासाय प्रेष्य, कैकेय्याः क्रूरदृष्ट्या किम् धर्मं पश्यति इति विचारयति। शीघ्रं कैकेयी सुतं सुवर्णसमप्रभं यत्र वसति तत्र मां अपि प्रेषयिष्यति इति निश्चितं मन्यते। अथवा अहं स्वयं सुमित्रया सह, पूर्वं अग्निहोत्रं कृत्वा, राघवस्य समीपं यास्यामि इति हर्षेण वदति। यदि इच्छसि, त्वं अपि अद्य एव मां यत्र पुरुषसिंहः पुत्रः तपस्यां स्थितः तत्र नय। अयं विशालः राज्यः, धनधान्यसम्पूर्णः, गजाश्वरत्नैः समन्वितः, कैकेय्या तव हस्ते समर्पितः इति तं स्मारयति। एवं तीक्ष्णैः वाक्यैः कौसल्या दोषरहितं भरतं तुदति, स तु शूलाभिहतो व्रणमिव गहनं दुःखं अनुभवति। तस्य मनः सन्तप्तम्, स तया पादयोः पतित्वा, बहुधा विलप्य, चेतनां लब्ध्वा तिष्ठति। कौसल्या दुःखसमावृतां विलपन्तीं दृष्ट्वा, भरतः अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनं उवाच—“आर्ये, अहं अज्ञः, निर्दोषः, किं मां तुदसि? राघवे मम गाढा अनन्या प्रीतिः तव ज्ञातं। मम मनः शास्त्रमार्गानुगं, तस्मात् न कदापि तस्मात् विचलितुं शक्येत; स तु सत्यवादी, धर्मिष्ठेषु श्रेष्ठः, तव अनुमोदनं प्राप्तः।” “दुष्टः सेवकः प्रेष्यः स्यात्, सवितारं मलिनीकुर्यात्, शयानं गौः पादेन तुदेत्—एवं तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः दोषः। यदि स्वामी सेवकं महत्कार्यं कृत्वा व्यर्थं करोति, स धर्मविपरीतः—एवं तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः दोषः। यदि राजा स्वजनान् पुत्रवत् रक्षन् विश्वासघातं प्राप्नोति, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः पापं भवेत्। यदि राजा धर्मतः करं संग्रह्य, प्रजाः न रक्षेत्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। यज्ञे तपस्विभ्यः प्रतिज्ञाय दानं न दद्यात्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। रणभूमौ गजाश्वरत्नैः समाकीर्णे, शस्त्रैः परिवृतः, धर्मं न पालनं कुर्यात्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। शास्त्रार्थः यः सूक्ष्मः, विदुषा उपदिष्टः, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः दुर्जनेन नाश्येत्। यः चन्द्रसूर्यसमप्रभं, भुजाभरणं, राजसदृशं न पश्येत्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। निर्दयः, क्षीरोदनं व्यर्थं खादेत्, वृद्धान् तिरस्कुर्यात्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। गौः पादेन स्पृशेत्, वृद्धान् स्वयम् निन्देत्, मित्रं विश्वासघातं कुर्यात्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। गोपनीयं वाक्यं समक्षं प्रकटयेत्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। निष्क्रियः, कृतघ्नः, आत्मत्यागी, निर्लज्जः, सर्वैः तिरस्कृतः, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। पुत्रपतिसेवकसमावृतः, स्वगृहे उत्तमं भोजनं एकाकी खादेत्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। योग्यां पत्नीं न लभेत्, न सन्तानं प्राप्नोति, धर्मं न साधयेत्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। स्ववंशं नाशं पश्येत्, पत्निषु दुःखं प्राप्नोति, आयुः पूर्णं न लभेत्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। राजनं, स्त्रीं, बालं, वृद्धं हन्यात्, सेवकं त्यजेत्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। सेवकान् लाक्षा, मधु, मांस, आयस, विषेण पोषयेत्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। युद्धे शत्रुं भयभीतं कृत्वा पलायनं कुर्यात्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। कपालं गृहीत्वा, वसनहीनः, पृथिव्यां भिक्षां कुर्यात्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। मद्ये, स्त्रीषु, द्यूते सदा आसक्तः, कामक्रोधेन अभिभूतः, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। धर्मे मनः प्रवृत्तं स्यात्, अधर्मं आचरति, दानं अयोग्ये दद्यात्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। विविधं धनं, सहस्रशः संग्रहीतं, चौरैः हर्येत्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। यः द्विसन्ध्यां सुप्तः, तस्य पापं तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः पतितम्। अग्निहोत्रं त्यजेत्, गुरुपत्नीं भङ्क्षेत्, मित्रं विश्वासघातं कुर्यात्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। देवपितृमातृपितृसेवा न कुर्यात्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। धर्मलोकात्, कीर्तेः, पुण्यकर्मणः अद्य एव पतनं प्राप्नोति, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। मातृसेवां त्यजेत्, व्यर्थं स्थित्वा, दीर्घबाहुः, विशालवक्षाः, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। बहुपुत्रः सन्, दरिद्रः, ज्वररोगपीडितः, सदा दुःखितः, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। तुल्येषु, दुःखितेषु, आशाभाजेषु, याचकेषु मिथ्यावचनं दद्यात्, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। सदा मायायाम् रमेत, कठोरः, अपवदः, अशुद्धः, राजभीतः, अधार्मिकः, तव अनुमतौ कृत्यं कुर्वतः तस्य पापं। एवं भरतः, कौसल्यां प्रति, स्वनिष्कलङ्कत्वं दर्शयन्, रामे प्रति अनन्यां भक्तिं प्रकाशयन्, तस्य अनुमत्याः कृत्यं कुर्वतः विविधं पापं प्रार्थयन्, ताम् शोकसमावृतां मातरं सान्त्वयति।