कौसल्या, दुःखेन पीडिता, भरतम् इदं मधुरं न तु सान्त्वनं वचः प्रवोचत् — "यद् राज्यं त्वया अभिलषितम्, तत् विघ्नरहितं त्वाम् उपागतम्; खलु कैकेयी तव तद् राज्यं क्रूरकर्मणा शीघ्रं सम्पादितवती। मम पुत्रं काषायवाससम् अरण्यवासाय प्रेष्य, कैकेयी या क्रूरदृष्टिः, सा किम् धर्मम् अत्र पश्यति? नूनं सा कैकेयी माम् अपि शीघ्रं तत्रैव प्रेषयिष्यति, यत्र मम महात्मा पुत्रः सुवर्णसदृशः वसति। अथवा, अहम् अपि सुमित्रया सह अनुष्ठ्य यज्ञकर्म पूर्वं तत्रैव गच्छेयम्, यत्र राघवः अस्ति। यदि इच्छसि, त्वमेव अपि अद्य मां तत्र नय, यत्र सः नरव्याघ्रः मम पुत्रः तपस्यन् वर्तते। खलु एतद् विशालं राज्यं, धनधान्यसम्पन्नं, गजाश्वरथसम्पूर्णं, त्वयि कैकेय्या समर्पितम्। एवं, कौसल्या बहुशः कठोरैः वचोभिः निर्दोषं भरतं तुदन्ती तस्य हृदयं शल्येन विद्धवत् दुःखेन व्याप्तवती। तदा भरतः मनसा कम्पमानः, तस्य पादयोः पतित्वा, बहुधा विलपन्, चेतनां नष्ट्वा, पुनः चेतनां प्राप्त्वा, तत्रैव स्थितवान्। सा एवम् विलपन्ती सती, भरतः कृताञ्जलिः दुःखेन परिवृतां कौसल्यां प्रति इदं वचनम् उवाच — "अम्ब! किं मां निर्दोषं, अनभिज्ञं च उपालप्स्यसि? त्वं जानासि एव मम राघवे दृढां प्रीतिम्। मम मनः, धर्ममार्गानुगतं, तस्मात् कदापि न निवर्तेत; सः सत्यवादी, गुणेषु श्रेष्ठः, तव च अनुमतिः अस्ति। यः तव अनुमत्याः कर्ता, तं दुष्टं दासं प्रेषयेत्, सवितरं मलिनं कुर्यात्, सुप्तां गाम् अपि पादेन तुदेत्। यः स्वदासं महत् कर्म कारयित्वा, तं व्यर्थं कुर्यात्, स धर्मात् पतति — स तव अनुमत्याः कर्ता। यः स्वप्रजाः आत्मपुत्रवत् रक्षन्, स्वामी यदा विश्वासघातं प्राप्नोति, तदा पापं तस्य अनुमत्याः कर्तुः पतति। यः राजा धर्मेण करान् गृहित्वा, प्रजाः न रक्षति, तस्य अनुमत्याः कर्तुः पापं पततु। यः यज्ञे मुनिभ्यः दानं प्रतिज्ञाय, तद् दानं चालयेत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः समरे गजाश्वरथसंघाटे शस्त्रनिपाते धर्मं न पालयेत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः पण्डितेन उपदिष्टं शास्त्रार्थं दुष्टबुद्ध्या नाशयेत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः बाहुभिः भूषितं, चन्द्रसूर्यसमप्रभं, राजासनस्थं न पश्येत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः कृपणः, क्षीरपाकं, यवागूपं व्यर्थं भुञ्जीत, वृद्धांश्च तिरस्कुर्यात्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः पादेन गावः स्पृशेत्, स्वयम् वृद्धान् निन्देत्, मित्रं च परित्यजेत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः रहस्यं विश्वासेन उक्तं सार्वजनिके प्रकटयेत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः आलस्येन, कृतघ्नः, आत्मत्यागी, निर्लज्जः, सर्वैः द्विष्टः भवेत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः पुत्रैः, भार्याभिः, दासैः परिवृतः स्वगृहे उत्तमं भोजनं केवलं भुञ्जीत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः योग्यां पत्नीं न लभेत, अपुत्रः म्रियेत, धर्मकर्म च न साधयेत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः स्ववंशं नाशं पश्येत्, भार्याभिः क्लेशं प्राप्नुयात्, पूर्णायुः न लभेत, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः राजघात, स्त्रीघात, बालघात, वृद्धत्यागस्य पापं प्राप्नुयात्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः दासान् लाक्षया, मधुना, मांसैः, लौहेन, विषेण च पालयेत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः रणाङ्गणे शत्रुसैन्ये भीतिं जनयित्वा पलायमानः हन्येत, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः कपालहस्तः, वल्कलवसनः, विक्षिप्तवद् भिक्षां चरन् भूमौ भ्रमेत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः मद्ये, स्त्रीषु, द्यूते नित्यं आसक्तः, कामक्रोधवशः, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः धर्मे मनः स्थापयित्वा अपि अधर्मं आचरति, अयोग्ये दानं ददाति, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः सहस्रशः रूप्यं समाचिनोति, तद् चोरैः ह्रियते, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः द्विसन्ध्यां सुप्त्वा येन पापं लभ्यते, तत् पापं तस्य अनुमत्याः कर्तुः पततु। यः अग्निहोत्रं त्यजेत्, गुरुपत्नीं गच्छेत्, मित्रद्रोहं च कुर्यात्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः देवपितृमातृपितृसेवां न कुर्यात्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः आज्ञाय धर्मलोकात्, कीर्तेः, पुण्यकर्मणः च शीघ्रं पतति, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः मातरं सेवां त्यजेत्, व्यर्थं स्थित्वा, दीर्घबाहुः, विस्तीर्णवक्षाः, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः पुत्रवतः सन् अपि दरिद्रः, ज्वरार्तः, रोगपीडितः सदा दुःखी भवेत्, स तव अनुमत्याः कर्ता। यः समैः, आपन्नैः, आशाभिः याचकैः च मिथ्यावचनं कुर्यात्, स तव अनुमत्याः कर्ता। एवं भरतः, दुःखेन कौसल्यां प्रति स्वकीयं निर्दोषत्वं, रामे प्रीतिं च प्रतिज्ञाय, स्वमनोवेदना अपि प्रकटयन्, धर्ममूलकं वचः कौसल्याम् उवाच।