विलपन्त्यः स्वयम्, ताः स्त्रियः धर्मज्ञां महिषीं शोकसंपीडितां विलपन्तीं समुपेत्य, महतीं पीडां अनुभूय कौसल्या भरतमिदं वचनमब्रवीत्। सा तं प्रति दुःखेन व्याकुला कौसल्या जगाद—“यद् राज्यं त्वया वाञ्छितं तदिदानीं त्वयि विघ्नरहितं प्राप्तम्; तद् कैकेय्या त्वदर्थं क्रूरकर्मणा शीघ्रमेव लब्धमिति। या कैकेयी क्रूरदृष्ट्या मम पुत्रं वाल्कलधारिणं वनवासाय प्रेषयित्वा किं पुण्यं पश्यति? शीघ्रं सा कैकेयी मामपि तत्रैव प्रेषयिष्यति यत्र मम सुवर्णसमप्रभः पुत्रः वसति। अथवा अहमेव सुमित्रया सह पूर्वं होमं कृत्वा तत्र गच्छेयम् यत्र राघवः। यदि वा त्वं इच्छसि, त्वमेव मां तत्र अद्य नय यत्र स पुरुषव्याघ्रः मम पुत्रः तपः सहते। एषा विशालभूमिः धनधान्यसमृद्धा हस्त्यश्वरथसम्पूर्णा राज्यं त्वयि तया समर्पितम्।” एवं कठोरैर्वचोभिः कौसल्या भरतं निर्दोषं तुदन्ती तस्य हृदयमिव शल्येन विदारितवत्। तदा भरतः तस्याः पादयोः पतित्वा, बहुधा विलपन्, मूर्च्छितः पतितः, चेतनां प्राप्य तत्रैव स्थितः। विलपन्त्यां तस्यां कौसल्यायां, दुःखसमावृतायां, भरतः अञ्जलिं कृत्वा इदं वचनमुवाच—“अम्ब! अहं निर्दोषः अनभिज्ञश्च, किं मां त्वं कुप्यसि? त्वं हि जानासि यथाहं राघवे प्रति गाढां प्रीतिं वहामि। मम मनः शास्त्रमार्गानुगं सदा तस्मात् नापसर्पेत; स हि सत्यवादी धर्मात्मा तव च प्रियतमा इति। यो धर्मपथात् विचलितः सेवकः सूर्यं मलिनयेत्, सुप्तां गामपि पादेन तुदेत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यदि स्वामी सेवकं महाकर्मणि नियुज्य तं निष्फलं कुर्यात्, स धर्मविपर्ययः; तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यदि राजा स्वपुत्रवत् प्रजाः रक्षन् विश्वासघातं प्राप्नुयात्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यदि राजा धर्मतः करं गृहित्वा प्रजाः न रक्षेत्, स पापं तस्यैव पतति यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यश्च यज्ञे मुनिषु प्रतिज्ञातं दानं न दद्यात्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। संग्रामे गजाश्वरथसमाकीर्णे शस्त्रवर्षे धर्मान् न पालयेत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। या सूक्ष्मा शास्त्रार्था विदुषा उपदिष्टा, तां दुष्टबुद्धिः नाशयेत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो बाहुप्रलम्बितः चन्द्रसूर्यसमप्रभं राजसिंहासनस्थं न पश्येत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो कृपणः क्षीरपाकं पायसं च वृथा भुञ्जीत, वृद्धान् अवज्ञाय, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो गाम् पादेन स्पृशेत्, वृद्धान् स्वयमेव निन्देत्, मित्रं च विश्वासघातं कुर्यात्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो दुष्टबुद्धिः रहस्यं परोक्षे निगूढं वचनं सर्वेषां मध्ये प्रकाशयेत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो अकृतज्ञः, आलस्ययुक्तः, आत्मत्यक्तः, लज्जारहितः, सर्वैः निन्दितः भवेत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो स्वगृहे पुत्रैः भार्याभिः सेवकैः परिवृतः सन् उत्तमं भोजनं केवलं भुञ्जीत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो योग्यां भार्यां न लभेत्, पुत्रहीनः मृत्युमुपयाति, धर्मकर्माणि न साधयेत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो स्ववंशं नश्यन्तं पश्येत्, भार्यायाम् क्लेशं लभेत्, पूर्णायुः न प्राप्नुयात्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो नृशंसकर्मा नरपतिं, स्त्रियम्, बालकं, वृद्धं वा हन्यात्, दासं परित्यजेत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो सेवकान् लाक्षामधुमांसलोहविषैः पोषयेत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो संग्रामे रिपुबलं भीषयन् पलायमानः हन्येत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो कपालं हस्ते गृहीत्वा वल्कलधारी पृथिव्यां भिक्षां चरति, पिशाचवत्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो मद्ये स्त्रीषु द्यूते च नित्यं प्रवर्तते, कामक्रोधवशः, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो धर्मे मनः स्थापयित्वा अधर्मं आचरति, अयोग्ये दानं ददाति, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो सहस्रशः विविधं धनं सञ्चिनोति, तद् चौरैः ह्रियते, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो द्विसन्ध्यायाम् सुप्तः तस्य यत्पापं तस्यैव पतति यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो अग्निहोत्रं वर्जयेत्, गुरुपत्न्यां प्रविशेत्, मित्रद्रोहं कुर्यात्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो देवपितृमातरपितृसेवां न कुर्यात्, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो धर्मलोकात्, कीर्तेः धर्मकर्मणश्च अद्यैव पतति, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो मातुः सेवा वर्जयित्वा व्यर्थं तिष्ठेत्, स दीर्घबाहुः, विस्तीर्णवक्षाः, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति। यो पुत्रैः सहितः अपि दरिद्रः, ज्वररोगपीडितः, सदा क्लिश्यते, तस्यैव भवेत् फलम् यः तव अनुमत्यैव कर्म करोति।” एवं भरतः कौसल्याम् उपशमयन्, स्वं निर्दोषत्वं प्रतिपाद्य, राघवप्रेम्णि स्वां निष्ठां दर्शयामास।