भरतः महात्मा दुःखितः विलपन् यदा तत्र आसीत्, कौसल्या तस्य क्रन्दनम् श्रुत्वा सुमित्रायाः समीपम् इदं वचनम् उवाच— "कैकयीपुत्रः भरतः, यस्याः कृते एषा क्रूरा घटना अभवत्, आगतः। अहम् तं भरतं द्रष्टुम् इच्छामि, यः दूरदृष्टि: अस्ति।" इति। एवं सुमित्रायाः प्रति उक्त्वा, कौसल्या शोकात् विवर्णवर्णा, मलिनवस्त्रधारिणी, कम्पमाना, मूढचेतना, तत्र यत्र भरतः आसीत्, तत्र गच्छति स्म। तदनन्तरं भरतः शत्रुघ्नः च रामस्य अनुजः च कौसल्याया: निवासं प्रति प्रस्थितवन्तः। तत्र कौसल्यां शोकसंतप्तां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः भरतः च दुःखसंतप्तौ, तां शोकग्रस्तां, मूढचेतनाम्, आलिङ्गितवन्तौ। तौ स्वयम् अपि रुदन्तौ, तां सतीं कुलीनां बुद्धिमतीं कौसल्यां, शोकसंतप्तां रुदन्तीं, उपगम्य, कौसल्या भरतं प्रति दुःखेन इदं वचनम् उवाच— "यद् राज्यं त्वया अभिलषितम्, तत् विघ्नरहितम् प्राप्तम्। नूनं कैकेयी तव कृते तद् शीघ्रं क्रूरकर्मणा प्राप्तवती।" "मम पुत्रम् चीरवाससम् वनवासाय प्रेष्य, कैकेयी क्रूरदृष्टिः किम् धर्मम् पश्यति? शीघ्रं कैकेयी अपि माम् यत्र मम तेजस्वी पुत्रः सुवर्णसदृशः वसति, तत्र प्रेषयिष्यति। अथवा अहम् सुमित्रया सह यज्ञपूर्वकम् तत्र राघवस्य समीपम् यास्यामि। अथवा यदि इच्छसि, त्वम् अपि माम् अद्यैव तत्र नय, यत्र पुरुषसिंहः मम पुत्रः तपस्याम् स्थितः।" "एषा महती राज्यलक्ष्मीः, धनधान्यसम्पूर्णा, गजाश्वरथयुक्ता, तव कैकेय्या दत्ता।" इति। एवं अनेकैः तीक्ष्णैः वाक्यैः कौसल्या निर्दोषं भरतं उपालपत्। भरतः तद्वचनैः शूलाभिहतः इव, गम्भीरं दुःखम् अनुभूय, मनः विक्षिप्तम्, तस्य चरणयोः पतितः, अनेकधा विलपन्, मूर्च्छितः, चेतनां प्राप्त्वा तत्र स्थितः। एवं कौसल्या विलपन्ती आसीत्, तदा भरतः अञ्जलिं कृत्वा, शोकसंतप्तां कौसल्यां प्रति इदं वचनम् उवाच— "आर्ये, अहम् निर्दोषः, अज्ञः, कथम् त्वया उपालप्ये? त्वम् जानासि यथा मम राघव प्रति गाढं प्रेम अस्ति।" "मम मनः शास्त्रमार्गानुगम्, राघवात् न कदापि विचलिष्यति। सः सत्यवादी, धर्मिष्ठः, तव अनुमोदनयुक्तः।" इति। "यः तव अनुमतिः प्राप्त्वा, पापिष्ठः सेवकः प्रेष्येत, सूर्यं मलिनं कुर्यात्, सुप्तां गौः पादेन ताडयेत्, तस्य एषा गति:।" "यः स्वसेवकं महान् कर्म कृत्वा, निष्फलम् कुर्यात्, तस्य अधर्मः, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य एषा गति:।" "यः स्वजनान् पुत्रवत् रक्षन्, राजन् विश्वासघातं कुर्यात्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः धर्मेण करान् संगृह्य, प्रजाः न रक्षेत्, तस्य पापम् तव अनुमतिः प्राप्त्वा।" "यः यज्ञे तपस्विभ्यः दानं प्रतिज्ञाय, तव अनुमतिः प्राप्त्वा, तद् दानम् न दद्यात्, तस्य पापम्।" "यः समरे गजाश्वरथसम्भृतः, शस्त्रसमाकीर्णे, तव अनुमतिः प्राप्त्वा, धर्मं न पालयेत्, तस्य पापम्।" "यः पण्डितेन सूक्ष्मार्थं शास्त्रं शिक्षितम्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा, दुष्टचित्तः नाशयेत्, तस्य पापम्।" "यः भुजाभरणयुक्तं, चन्द्रसूर्यसदृशं, राज्यसंपन्नम् न पश्येत्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः कृपणः, क्षीरपाकं, पायसम् व्यर्थम् भुञ्जीत्, वृद्धान् अवमानयेत्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः गौः पादेन स्पृशेत्, वृद्धान् निन्देत्, मित्रम् विश्वासघातं कुर्यात्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः गोप्यं दोषवचनं सार्वजनिकं कुर्यात्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः अकृतज्ञः, निर्जीवः, लज्जाहीनः, सर्वैः निन्दितः भवेत्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः स्वगृहे पुत्रपत्नीसेवकैः परिवृतः, उत्तमं भोजनं अकेले भुञ्जीत्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः योग्यां पत्नीं न लभेत्, पुत्रहीनः मृत्युम् गच्छेत्, धर्मं न साधयेत्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः स्ववंशं नाशयेत्, पत्निषु दुःखितः भवेत्, आयुः न पूर्णं लभेत्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः राजनं, स्त्रीं, बालं, वृद्धं हन्यात्, सेवकं परित्यजेत्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः सेवकान् लाक्षा, मधु, मांस, लोह, विषेण पोषयेत्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः संग्रामे शत्रुसैन्ये भयम् जनयेत्, पलायमानः हन्येत्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः कपालधारी, चीरवस्त्रधारी, विक्षिप्तः, पृथिव्याम् याचकः भवेत्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः सुरापानम्, स्त्रीषु, द्यूते नित्यं आसक्तः, कामक्रोधवशः, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः धर्मे मनः स्थापयित्वा, अधर्मम् आचरति, अयोग्ये दानं ददाति, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः सहस्रशः विविधं धनम् संगृह्य, तस्य सर्वं चौरैः ह्रियेत्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" "यः द्विसंध्यं सुप्तः, तस्य यः पापम् निर्दिष्टम्, तव अनुमतिः प्राप्त्वा तस्य पापम्।" इति। एवं भरतः कौसल्यां प्रति दुःखसंतप्तः, तस्य निर्दोषता प्रदर्शयन्, धर्मनिष्ठं मनः, राघवस्य प्रति गाढं प्रेम, तस्य वचनैः कौसल्यां सांत्वयति स्म।