तदा मन्त्रिणां मध्ये भरतः स्वजननीं काकेयीं निन्दन् इत्युवाच— "नाहं राज्यं कामये, न च मन्त्रिभिः न मातरं च मन्त्रयिष्ये। न च अहं राज्ञा विनियोजितस्याभिषेकस्य किञ्चिद् वेद्मि; दूरस्थः हि अहं शत्रुघ्नेन सह वसन् आसम्। न च अहं रामस्य वनवासस्य, न सौमित्रेः सीतायाः च निर्वासस्य, न च तस्य कारणस्य किञ्चिद् जानामि।" इति महात्मा भरतः विलपन्, तस्य शब्दम् आकर्ण्य कौसल्या सुमित्रां प्रति इदं वचनम् उवाच— "यः काकेय्याः पुत्रः भरतः, यः एतत् क्रूरं कर्म कृतवान्, स आगतः; अहं तं दीर्घदर्शिनं भरतं द्रष्टुम् इच्छामि।" इत्येवम् उक्त्वा सुमित्रां प्रति, सा कौसल्या मलिनवस्त्रा, विवर्णा, कम्पमाना, मूर्च्छिता इव, यत्र भरतः तत्र जगाम। ततः भरतः शत्रुघ्नेन च रामस्य अनुजेन सह कौसल्यायाः निवेशनं प्रति प्रस्थितः। तत्र दुःखिता कौसल्या दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः च भरतः च दुःखसम्पन्नौ, शोकाभिभूतां, मूर्च्छितामिव, तां कौसल्यां परिष्वज्य अश्रूणि मुमुचतुः। तौ अपि रुदन्तौ, तां धर्मज्ञां महाभागां कौसल्यां शोकसमन्वितां उपेत्य, सा कौसल्या महान् शोकात् भरतं प्रति इदं वचनम् उवाच— "यत् त्वं राज्यं कामितवान्, तत् त्वया विघ्नरहितं प्राप्तम्; काकेय्याः क्रूरकर्मणा त्वया शीघ्रं प्राप्तम्। मम पुत्रं वल्कलधारिणं वनवासाय प्रेष्य, का धर्मदृष्टिः काकेय्याः क्रूरदृष्टेः अस्ति? शीघ्रं काकेय्यपुत्री मामपि तत्रैव प्रेषयिष्यति, यत्र मम तेजस्वी सुवर्णसदृशः पुत्रः वसति। अथवा अहम् अपि सुमित्रया सह, अग्निहोत्रं कृत्वा, तत्र राघवस्य समीपं गन्तास्मि। अथवा यदि इच्छसि, त्वमेव मामद्यैव तत्र नय, यत्र मम नरशार्दूलः पुत्रः तपस्यति। एषा महती राज्यलक्ष्मीः, धनधान्यसम्पूर्णा, गजाश्वरथसम्पन्ना, त्वया काकेय्या समर्पिता।" एवं बहुविधैः कठोरैः वचोभिः, निर्दोषः भरतः तया निन्दितः, शल्येन विद्ध इव, महद् दुःखं प्राप। तदा सः भरतः, मनसा कम्पमानः, तस्याः पादयोः पतितः, बहुधा विलपन्, मूर्च्छितः, चेतनां प्राप्त्वा तिष्ठन् अभवत्। तस्यां विलपन्त्यां, भरतः अञ्जलिं कृत्वा, शोकसमावृतायै कौसल्यायै इदं वचनम् उवाच— "आर्ये, अहं निर्दोषः, अजानन्, त्वया किमर्थं निन्द्ये? त्वं मम राघवे स्थिरां प्रीतिं जानासि। मम मनः, शास्त्रमार्गानुगतं, तस्मात् कदापि न निवर्तेत; सः सत्यवादी, धर्मिष्ठः, तव प्रियः च।" "दुष्टः सेवकः प्रेष्यः प्रेष्यः स्यात्, सवितुः दूषयेत्, सुप्तां गौः पादेन ताडयेत्, यः तव अनुमते कर्म करोति, तस्य एष दोषः। यदि स्वामिना सेवकः महत्कर्म कृत्वा व्यर्थीकृतः, तदधर्मः; तव अनुमते कृतस्य एष दोषः। यदि राजा पुत्रवत् प्रजाः रक्षन्, विश्वासघातं प्राप्नोति, तव अनुमते कृतस्य पातकम्। यदि राजा धर्मेण राजशुल्कं गृहित्वा, प्रजाः न रक्षति, तस्य पापं तव अनुमते कृतस्य। यः यज्ञे तापसेभ्यः दानं प्रतिज्ञाय, तव अनुमते प्राप्त्वा, तद् दानं न ददाति, स पापी। यः संग्रामे गजाश्वरथसमाकुले, शस्त्रवर्षे, तव अनुमते, धर्माचारं न पालयति, स पापी। यः पण्डितेन सूक्ष्मं शास्त्रार्थं उपदिष्टं, तव अनुमते, दुष्टबुद्ध्या नाशयति, स पापी। यः भुजाभरणं चन्द्रसूर्यसमप्रभं राजसिंहासनस्थं न पश्यति, तव अनुमते, स पापी। यः क्रूरात्मा, क्षीरपाकं पायसं व्यर्थं खादति, वृद्धान् अवज्ञाय, तव अनुमते, स पापी। यः पादेन गाः स्पृशति, स्वयम् वृद्धान् निन्दति, मित्रं विश्वासघातं करोति, तव अनुमते, स पापी। यः दुष्टबुद्धिः, विश्वासेन उक्तं रहस्यं सार्वजनिकं करोति, तव अनुमते, स पापी। यः अलसः, कृतघ्नः, आत्मत्यक्तः, निर्लज्जः, सर्वैः जगति द्विष्टः, तव अनुमते, स पापी। यः पुत्रदारदासैः परिवृतः, स्वगृहे, उत्तमं भोजनं केवलं स्वयं खादति, तव अनुमते, स पापी। यः योग्यां पत्नीं न लभते, अपुत्रः मीयते, धर्मं न साधयति, तव अनुमते, स पापी। यः स्ववंशं नाशयति, दारेषु दुःखितः, पूर्णायुः न प्राप्नोति, तव अनुमते, स पापी। यः राजहत्यायाः, स्त्रीहत्यायाः, बालहत्यायाः, वृद्धत्यागस्य च, यः पापं प्राप्नोति, तव अनुमते, स पापी। यः सेवकान् लाक्षा-मधु-मांस-आयः-विषैः सदा पोषयति, तव अनुमते, स पापी। यः रणभूमौ शत्रुसैन्ये भीतिं जनयन्, पलायमानः हन्यते, तव अनुमते, स पापी। यः भिक्षुकवेषे, करकपालेन भूमौ भ्रमति, उन्मत्तवत्, तव अनुमते, स पापी। यः सदा सुरापानं, स्त्रीणां, द्यूतस्य च आसक्तः, कामक्रोधाभिभूतः, तव अनुमते, स पापी।" एवं भरतः, कौसल्यायाः पुरतः, दुःखसमाकुलः, शुद्धचित्तः, स्वकीयं निर्दोषत्वं प्रतिपादयन्, ताम् आर्यां मातरं प्रणम्य, विनयपूर्वकं शपथपूर्वकं च उक्तवान्।