दीर्घकालं व्यतीत्य, भरतः महाबलः मूर्च्छितः पुनः चेतनां प्राप्तः, अश्रुपूर्णनेत्रः शोकग्रस्तां मातरं अवलोकयामास। ततः मन्त्रिणां मध्ये भरतः मातरं प्रति तिरस्कृत्य इदं उवाच—“न अहं राज्यं इच्छामि, न मन्त्रिभिः न मातृभिः सह मन्त्रयिष्यामि।” “राज्ञा यः अभिषेकः निश्चितः तस्य मम किञ्चित् ज्ञानं नास्ति; अहं तु शत्रुघ्नसहितः दूरस्थः आसम्।” “रामस्य वनवासस्य, सौमित्रिणः वा सीतायाः निष्कासनस्य, तस्य कारणस्य च मम किञ्चित् ज्ञानं नास्ति।” एवं महात्मा भरतः विलपन् आक्रन्दयामास। तस्य शब्दं श्रुत्वा कौसल्या सुमित्रां प्रति इदं उवाच—“कैकेयीपुत्रः भरतः, यस्याः कृते एष क्रूरकृत्यं जातम्, आगतः; दूरदर्शिनं भरतं द्रष्टुम् इच्छामि।” इत्येवम् सुमित्रां उक्त्वा, सा कौसल्या, कृशा मलिनवस्त्रधारिणी, कम्पमाना मूर्च्छिता, यत्र भरतः स्थितः तत्र गतवती। ततः भरतः शत्रुघ्नसहितः रामानुजेन सह कौस्यल्यागृहं प्रति प्रस्थितः। तत्र कौसल्यां शोकसन्तप्तां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः च भरतः च, दुःखपूर्णौ, शोकग्रस्तां मूर्च्छितां कौसल्यां आलिङ्गितवन्तौ। तौ अपि अश्रुपूर्णौ, तां धर्मज्ञां कौसल्यां दुःखेन रुदन्तीं समीपं गतौ; ततः कौसल्या, अतिशोकग्रस्ताः, भरतं प्रति इदं वचनम् उवाच। “यत् राज्यं त्वया अभिलषितम्, तत् विघ्नरहितम् प्राप्तम्; नूनं कैकेयी क्रूरकर्मणा तव तद् शीघ्रं प्राप्तवती।” “मम पुत्रं वल्कलवाससम् वनवासाय प्रेष्य, कैकेयी क्रूरदृष्ट्या किम् धर्मं पश्यति?” “शीघ्रं कैकेयी माम् अपि तत्र प्रेषयिष्यति, यत्र मम तेजस्वी पुत्रः सुवर्णसदृशः वसति।” “वा, अहं स्वयम् सुमित्रया सह यज्ञकर्म पूर्वं कृत्वा राघवस्य समीपं हर्षेण गमिष्यामि।” “वा, यदि इच्छसि, त्वं अपि माम् अद्यैव तत्र नय, यत्र पुरुषसिंहः मम पुत्रः तपः आचरति।” “एषा महती राज्यलक्ष्मीः, धनधान्यसम्पूर्णा, गजाश्वरथयुक्ता, तया तव हस्ते समर्पिता।” एवं तीक्ष्णैः वचनैः कौसल्या निर्दोषं भरतं तिरस्कृत्य, सः भरतः गहनं शोकं अनुभवन्, शल्येन व्रणं यथा विदारितः। ततः मनः विक्षिप्य, सः कौस्यल्याः पादयोः पतितः, बहुधा विलपन्, मूर्च्छितः, चेतनां पुनः प्राप्त्वा तत्र स्थितः। कौसल्या विलपन्त्यां, भरतः अञ्जलिं कृत्वा, शोकसागरपरिवेष्टितायाः कौस्यल्याः समीपे इदं वचनम् उवाच। “आर्ये, किं मां निर्दोषं अज्ञं च तिरस्कृत्य वदसि? त्वं राघवस्य प्रति मम गम्भीरं दृढं च स्नेहं जानासि।” “मम मनः शास्त्रमार्गानुगतम्, तस्मात् कदापि न राघवात् विचलिष्यति; सः सत्यवादी, धर्मश्रेष्ठः, तव अनुमोदितः।” “पापतमः सेवकः प्रेष्यः प्रेषितः, सूर्यं मलिनयेत्, वा शयाने गोषु पादेन प्रहारं कुर्यात्—एवं तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवति।” “यदि स्वामी सेवकं महत् कार्यं कर्तुं नियुक्त्य, तं निष्क्रियं करोत्, तदधर्मः—एवं तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवति।” “राजा स्वपुत्रवत् प्रजाः रक्षितुं यत्नं कुर्वन्, यदि विश्वासघातः भवेत्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य पापं भवतु।” “राजा युक्तं करं संग्रह्य, यदि प्रजाः रक्षितुं न शक्नोति, तव अनुमतिः यस्य, तस्य पापं भवतु।” “यज्ञे मुनिभ्यः दानं प्रतिज्ञाय, यदि तं दानं मिथ्या त्यजेत्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “गजाश्वरथसम्भूते युद्धे, शस्त्राणि बहूनि सन्ति, तत्र धर्मानुगतं आचरणं न कुर्यात्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “शास्त्रार्थं सूक्ष्मं, बुद्धिमता उपदिष्टं, यदि दुष्टबुद्धिः नाशयेत्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “यः बाहुशोभितं, चन्द्रसूर्यसदृशं, राजसीं शोभां आसितं न पश्येत्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “निरदयः, क्षीरोदनं तण्डुलं च निष्फलं भुञ्जीत्, वृद्धान् तिरस्कुर्यात्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “गोषु पादेन स्पृशेत्, वृद्धान् अपवादं कुर्यात्, मित्रं विश्वासघातं कुर्यात्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “दुष्टबुद्धिः, गूढं दोषवचनं सार्वजनिकं कुर्यात्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “निष्क्रियः, कृतघ्नः, आत्मत्यागी, निर्लज्जः, सर्वेण लोकैः द्विष्टः, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “गृहस्थः, पुत्रपतिसेवकपरिवृतः, उत्तमं भोजनं एकाकी भुञ्जीत्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “योग्यां पत्नीं न लभेत्, पुत्रहीनः म्रियेत्, धर्मकार्यं न साधयेत्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “स्ववंशं नाशं पश्येत्, पत्निषु दुःखं अनुभवेत्, आयुः पूर्णं न प्राप्नुयात्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “राजघ्नस्य, स्त्रीघ्नस्य, बालघ्नस्य, वृद्धघ्नस्य, सेवकत्यागस्य च पापं लभेत्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “लाक्षा-मधु-मांस-लोहम् विषं च सेवकान् यः पोषयेत्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “युद्धे शत्रुसैन्ये भयम् उत्पाद्य, पलायमानः हन्येत्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” “कपालं हस्ते धृत्वा, वस्राणि चीराणि धारयन्, पृथिवीं भ्रमन्, भिक्षुकवत् वर्तेत्, तव अनुमतिः यस्य, तस्य भवतु।” एवं भरतः कौसल्यां प्रति अनुतापपूर्णं वचनं उवाच, तस्य हृदयम् दुःखेन व्याकुलम् अभवत्।