दीर्घकालानन्तरं, सञ्ज्ञाम् पुनः प्राप्तः बलवान् भरतः अश्रुपूर्णनेत्रः शोकग्रस्तां मातरं अवलोकयत्। ततः मन्त्रिणां मध्ये भरतः मातरं प्रति कुपितः इदं उवाच—"न राज्यं इच्छामि, न मन्त्रिभिः न वा मातरं सह मन्त्रयिष्ये।" "राज्ञा यः अभिषेकः निश्चितः तस्य मम किञ्चित् ज्ञानम् नास्ति; अहम् शत्रुघ्नसहितः दूरस्थः आसीत्।" "रामस्य वनवासस्य, सौमित्रेः तथा सीतायाः निष्कासनस्य, तथा तस्य कारणस्य मम किञ्चित् विज्ञानम् नास्ति।" एवं महात्मा भरतः विलपन् तस्य स्वरं श्रुत्वा कौसल्या सुमित्रां प्रति इदं उवाच—"कैकेयीपुत्रः भरतः, यः एतत् क्रूरम् कर्म कृतवान्, आगतः; अहम् भरतं द्रष्टुम् इच्छामि, यः दूरदृष्टिः अस्ति।" इत्युक्त्वा सुमित्रां प्रति, कौसल्या, मलिनवस्त्रधारिणी, शोकात् कम्पमाना, मूर्च्छिता, यत्र भरतः तत्र गच्छति। ततः भरतः शत्रुघ्नसहितः रामानुजेन सह कौसल्यायाः निवासं प्रति प्रस्थितः। तत्र दुःखार्तां कौसल्यां दृष्ट्वा, शोकसन्तप्तौ शत्रुघ्नः भरतः च, शोकमग्नां, मूर्च्छितां कौसल्यां आलिङ्गितवन्तौ। ते अपि अश्रुपूर्णनेत्रौ, शोकवतीं तां विदुषीं महनीयां कौसल्यां समीपं गत्वा, कौसल्या, अतिशयदुःखिता, भरतं प्रति इदं उवाच— "यद् राज्यं त्वया अभिलषितम्, तत् विघ्नरहितम् प्राप्तम्; कैकेयी तव कृते शीघ्रं क्रूरकर्मणा तत् सम्पादितवती।" "मम पुत्रं वल्कलधारिणं वनवासाय प्रेष्य, कैकेयी क्रूरदृष्ट्या किम् धर्मं पश्यति?" "शीघ्रं कैकेयी अपि माम् यत्र सुवर्णसदृशः मम पुत्रः वसति, तत्र प्रेषयिष्यति।" "अथवा, अहम् स्वयम् सुमित्रया सह, यज्ञपूर्वकं, राघवस्य समीपम् यास्यामि।" "यदि इच्छसि, त्वम् अपि माम् अद्यैव तत्र नय, यत्र पुरुषसिंहः मम पुत्रः तपः आचरति।" "एतत् महद् राज्यं, धनधान्यसम्पन्नम्, गजाश्वरथसम्पूर्णम्, कैकेयी तव कृते दत्तम्।" एवं कौसल्या कठोरैः वाक्यैः भरतं निर्दोषं तिरस्कृत्य, भरतः तीव्रदुःखम् अनुभवति, यथा शल्येन व्रणः विदारितः। ततः, मनः विक्षिप्तः, सः तस्याः पादयोः पतितः, बहुधा विलपन्, मूर्च्छितः, पुनः चेतनां प्राप्य तिष्ठति। एवं कौसल्या विलपन्ती, भरतः अञ्जलिं कृत्वा, दुःखसन्तप्तां कौसल्यां प्रति इदं उवाच—"माता, किम् माम् निर्दोषं, अज्ञं, तिरस्क्रोषि? त्वम् राघवे मम गाढं प्रेम विद्वती।" "मम मनः शास्त्रमार्गानुगं, तस्मात् कदापि न विमुखं भवेत्; सः सत्यवादी, श्रेष्ठधर्मज्ञः, तव अनुमोदनः अस्ति।" "यः तव अनुमतिं प्राप्त्वा, पापतमः सेवकः प्रेष्यः, सः सूर्यं मलिनं कुर्यात्, वा सुप्तां गाम् पादेन ताडयेत्।" "यदि स्वामी, सेवकं महत् कर्म कृत्वा, निष्फलं कुर्यात्, सः अधर्मं कुर्यात्—एवम् तव अनुमतिं प्राप्तस्य भाग्यं।" "यदि राजा स्वजनवत् प्रजाः रक्षन्, विश्वासघातं प्राप्नोति, तव अनुमतिं प्राप्तस्य पापम्।" "यदि राजा धर्मतः करं संग्रह्य, प्रजाः न रक्षति, तव अनुमतिं प्राप्तस्य पापम्।" "यज्ञे तपस्विभ्यः दानं प्रतिज्ञाय, तव अनुमतिं प्राप्तः, तं दानं मिथ्या त्यजेत्।" "युद्धे गजाश्वरथसम्भेदे, शस्त्रसम्पूर्णे, तव अनुमतिं प्राप्तः, धर्मं न पालयेत्।" "यः शास्त्रस्य सूक्ष्मार्थं, विदुषा उपदिष्टं, तव अनुमतिं प्राप्तः, दुष्टबुद्धिः नाशयेत्।" "यः तव अनुमतिं प्राप्तः, चन्द्रसूर्यसदृशं, राजवैभवयुक्तं, भूषितबाहुं न पश्येत्।" "यः निर्दयः तव अनुमतिं प्राप्तः, क्षीरपाकं चोदनं व्यर्थं भुञ्जीत्, वृद्धान् अवज्ञायेत्।" "यः तव अनुमतिं प्राप्तः, गाम् पादेन स्पृशेत्, वृद्धान् निन्देत्, मित्रं विश्वासघातं कुर्यात्।" "यः तव अनुमतिं प्राप्तः, गोपनीयं दोषं सार्वजनिकं कुर्यात्।" "यः तव अनुमतिं प्राप्तः, अकृतज्ञः, स्वेच्छाचारी, लज्जाहीनः, सर्वैः निन्दितः भवेत्।" "यः तव अनुमतिं प्राप्तः, स्वगृहे पुत्रपतिसेवकपरिवृतः, उत्तमं भोजनं अकेले भुञ्जीत्।" "यः तव अनुमतिं प्राप्तः, योग्यां पत्नीं न प्राप्नोति, पुत्रहीनः, धर्मं न साधयेत्।" "यः तव अनुमतिं प्राप्तः, स्ववंशं नाशयेत्, पत्निषु दुःखितः, दीर्घायुः न भवेत्।" "यः तव अनुमतिं प्राप्तः, राजनं, स्त्रीं, बालं, वृद्धं हन्ति, सेवकं त्यजति, तस्य पापं भवेत्।" "यः तव अनुमतिं प्राप्तः, सेवकान् लाक्षा-मधु-मांस-लोह-विषैः पोषयेत्।" "यः तव अनुमतिं प्राप्तः, युद्धे शत्रुसैन्ये भयम् उत्पाद्य, पलायमानः हन्येत्।" एवं भरतः कौसल्यां प्रति अनेकविधं दुःखं, निर्दोषत्वं, धर्मनिष्ठां च प्रकटयन्, शोकसन्तप्तः तिष्ठति।