भरतः, मातुः अपराधं सहनुं न शक्ता, अश्रुकण्ठैः नगरीजनैः निरीयमाणे, तवैतद् दुष्कृत्यं द्रष्टुमपि न समर्थोऽस्मि। अतः त्वं वह्निम् प्रविश वा, दण्डकारण्यं स्वयम् गच्छ वा, वा ग्रीवायां रज्जुं बद्ध्वा त्यज—न हि त्वं अन्यं शरणं पश्यसि। यदा सत्यधृतिरामः पृथिव्यां प्रत्यागच्छति, तदा ममापि कृतकृत्यता भविष्यति, निर्विण्णः प्रवासदोषात्। इत्युक्त्वा, वनगज इव अंकुशशूलैः ताडितः, स भूमौ च्युतः, सर्प इव श्वसन्निपतत्। रक्तलोचनः सः, स्रस्तवस्त्राभरणः, रिपूनां दर्पहा, भूमौ पतितः, उत्सवसमाप्ते इन्द्रध्वज इव बभूव। दीर्घकालं मूर्च्छितः स महाबलः भरतः, अश्रुपूर्णलोचनः, शनैः प्रबुद्धः, शोकाकुलां मातरं निरीक्षते स्म। ततः मन्त्रिसमूहे भरतः मातरं प्रति कुपितः, 'न राज्यं मम प्रियं, न मन्त्रिभिः न वा मातरं सह मन्त्रयिष्ये। न च पितुः राज्याभिषेकस्य किञ्चित् मया ज्ञातम्, शत्रुघ्नसहितः दूरदेशस्थः हि अहम्। न च रामस्य वनवासस्य, न सौमित्रिणः न सीतायाः प्रवासस्य किञ्चिद् अहं वेद्मि, न च तस्य कारणम्।' इति महात्मा भरतः विलपन्, कौसल्या तस्य स्वरेण श्रुत्वा सुमित्राम् इदं वचनम् अब्रवीत्—'कैकेयीपुत्रः भरतः, यः क्रूरकर्मा, आगतः; तं दीर्घदर्शिनम् अहम् द्रष्टुम् इच्छामि।' एवमुक्त्वा सुमित्रां प्रति, सा कौसल्या मलिनवासिनी, शोकात् कम्पमाना, मूर्च्छिता, यत्र भरतः तत्र गतवती। तत्र भरतः शत्रुघ्नसहितः, रामस्य चान्यभ्राता, कौसल्यायाः निवासं प्रति जग्मतुः। तत्र कौसल्यां शोकसन्तप्ताम् आलोक्य, शत्रुघ्नभरतौ दुःखेन पीडितौ, तां शोकसम्भ्रान्तां, मूर्च्छितां, अङ्के कृत्वा समालिङ्गताम्। तौ अपि रुदन्तौ, तां प्राज्ञां धर्मचारिणीं रुदतीं समीपं जग्मतुः; कौसल्या च अतिशोकवशेन भरतं प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्। 'यद् इच्छितं राज्यं त्वया, तत् विघ्नरहितं प्राप्तम्; कैकेयी त्वया त्वरितं क्रूरकर्मणा तद् आपादितवती। मम पुत्रं काषायवाससं वनं प्रेष्य, कैकेयी किं धर्मं पश्यति? शीघ्रं सा मामपि तत्रैव यत्र मम सुवर्णसमप्रभः पुत्रः वसति, प्रेषयिष्यति। अथवा, अहम् अपि सुमित्रया सह, पूर्वं होमं कृत्वा, तत्रैव राघवस्थानं यास्यामि। यदि इच्छसि, त्वम् अपि मां तत्र अद्य नय, यत्र स पुरुषर्षभः मम पुत्रः तपस्यति। इदं विस्तीर्णं राज्यं, धान्यद्रव्यसम्पन्नं, हस्त्यश्वरथसम्पूर्णं, तया तव समर्पितम्।' एवं कठोरैर्वचोभिः, निर्दोषः भरतः, माता कौसल्या द्वारा अपवादं प्राप्य, हृदि तीक्ष्णशल्यवद् दुःखमभूत्। सः, मनः संतप्तः, तस्याः चरणयोः पतित्वा, बहुधा विलपन्, मूर्च्छितः, पुनः चेतनां प्राप्त्वा तत्र स्थितः। तस्याम् एवम् विलपन्त्यां, भरतः कृताञ्जलिः, महाशोकपरिवृतां कौसल्यां प्रति इदं वचनम् अब्रवीत्— 'माते, किमर्थं मां निर्दोषं, अजानन्तं च, उपालप्स्यसि? त्वं हि जानासि मम राघवे दृढां प्रीतिं। शास्त्रमार्गानुगं मे मनः तस्मात् कदापि न निवर्तेत; सः सत्यवादी, धर्मिष्ठश्रेष्ठः, तव चानुमतः। यः तव अनुमत्याः पापीयान् सेवकः प्रेष्यते, सूर्यं मलिनं कुर्यात्, सुप्तां गाम् पादेन ताडयेत्—स एव दोषभाग्। यदि स्वामी सेवकं महाकर्मणि नियोज्य, पश्चात् निष्फलं कुर्यात्, स धर्मविप्लवः, तव अनुमत्याः स एव दोषभाग्। यः स्वजनान् पुत्रवत् रक्षितुं राजा प्रयत्नं कुर्वन्, तव अनुमत्याः विश्वासघातं करोति, स एव पापभाग्। यः धर्मतः करं गृहित्वा, प्रजाः न रक्षेत्, तव अनुमत्याः स एव पापभाग्। यः यज्ञे मुनिभ्यः दानं प्रतिज्ञाय, तव अनुमत्याः तद् दत्तुं न इच्छेत्, स एव पापभाग्। युद्धे गजेन्द्ररथसंकुले, शस्त्रविप्लवे, तव अनुमत्याः धर्मं न पालयेत्, स एव पापभाग्। यः पण्डितेन उपदिष्टं शास्त्रार्थं, तव अनुमत्याः दुष्टबुद्ध्या नाशयेत्, स एव पापभाग्। यः बाहुप्रलम्बं, चन्द्रसूर्यसमप्रभं, राजसीं शोभां आसिनं न पश्येत्, तव अनुमत्याः स एव पापभाग्। यः कृपणः, पायसं पायसं च व्यर्थं भुञ्जीत, वृद्धांश्च अवमंसेत्, तव अनुमत्याः स एव पापभाग्। यः गाम् पादेन स्पृशेत्, स्वयमेव वृद्धान् निन्देत्, मित्रम् अपि द्रोहेत्, तव अनुमत्याः स एव पापभाग्। यः रहस्यं विश्वासेन उक्तं, तव अनुमत्याः, जनसमक्षे प्रकाशयेत्, स एव पापभाग्। यः निष्क्रियः, कृतघ्नः, आत्मत्यागी, निर्लज्जः, सर्वैः तिरस्कृतः, तव अनुमत्याः स एव पापभाग्। यः स्वगृहे पुत्रदारदासैः परिवृतः, उत्तमं भोजनं केवलं स्वयं भुञ्जीत्, तव अनुमत्याः स एव पापभाग्।' एवं भरतः कौसल्यां प्रति कृताञ्जलिः, शुद्धहृदयः, स्वमात्मानं निर्दोषं साक्षिणं कृत्वा, मातरं प्रार्थयामास।