सा कैकेयी पतिव्रता केवलपुत्रा पुत्रवियोगेन दुःखिता कृताभवत्; तस्मात् त्वं सर्वदा दुःखमवाप्स्यसि, इह च परत्र च। अहं तु भ्रातरं पितरं च सम्यक् प्रत्युपकरिष्यामि, तयोः कीर्तिं च धारयिष्यामि, नात्र संशयः। कौसल्यायाः तेजस्विनः सुतं पुनरानीय स्वयमपि मुनिवासं वनं प्रवेक्ष्यामि। त्वयाकृतं पापं मया न सह्यते, नागरिकाः अश्रुकण्ठाः पश्यन्ति, तवायं दुष्कृतनिश्चयः मया न सह्यते। अतः त्वं वह्नौ प्रविश वा, दण्डकवनं गच्छ वा, वा ग्रीवायाम् अणिं बद्ध्वा, अन्यः ते नास्ति गतिः। यदा सत्यपराक्रमः रामः पृथिवीमुपयास्यति, तदा मम निर्वृतिः भविष्यति, निर्वासदोषात् शुद्धो भविष्यामि। स इति क्रुद्धः वनगज इव अंकुशशूलाभिहतः भूमौ निपपात, सर्प इव निश्वसन्। अस्य नेत्रे रक्ते, वस्त्राणि विमुक्तानि, भूषणानि अपि त्यक्तानि, शत्रूनां दर्पहा स इन्द्रध्वज इव महोत्सवपर्यन्ते भूमौ सन्निपत्य शेषः। एवं पंचसप्ततितमः सर्गः आरभ्यते। दीर्घकालात् चेतनां प्राप्य, अश्रुपूर्णलोचनः बलवान् भरतः शोकाकुलां मातरं अपश्यत्। तदा मन्त्रिमध्ये भरतः मातरं निन्दन् उवाच—“न राज्यं मम रोचते, न मन्त्रिभिः नापि मातृभिः सह मम संवादः। न च पितुः अभिषेचनस्य किञ्चिद् वेद्मि, यतोऽहं दूरस्थः शत्रुघ्नसहितः वसामि। न च रामस्य वनवासस्य किञ्चिद् वेद्मि, न सौमित्रेः न सीतायाश्च, कथं च तत्समभवत्।” एवं सतां महात्मनां भरतस्य शब्दं श्रुत्वा कौसल्या सुमित्रां प्रति वाक्यमुवाच—“कैकेय्याः पुत्रः भरतः, यः क्रूरकर्मा, आगतः; तमहं दृष्टुमिच्छामि, यः दूरदर्शी।” इति सुमित्रायाः उक्त्वा, सा विवर्णवसना, कम्पमानाङ्गी, मूर्च्छिता, यत्र भरतः तत्र जगाम। तत्र भरतः शत्रुघ्नश्च रामस्य अनुजः च कौसल्यागृहं प्रति प्रस्थितवन्तौ। तत्र दुःखार्तां कौसल्यां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नभरतौ शोकसन्तप्तौ, तां भूमौ पतितां मूर्च्छितां परिष्वज्य अश्रूणि मुमुचतुश्च। ते अपि रुदन्तः, तां धर्मज्ञां महाभागां दुःखार्तां समीपमुपेत्य, कौसल्या भरतं प्रति दुःखेन व्याकुला वाक्यमुवाच—“यदिच्छितं राज्यं त्वया, तत् निरवद्यं तव प्राप्तम्; कैकेयी त्वया त्वरितं क्रूरकर्मणा तत्सम्पादितवती। वल्कलवसानं पुत्रं वनं प्रेष्य, का धर्मदृष्टिः कैकेय्याः क्रूरदृष्टेः? शीघ्रं सा कैकेयी मामपि तत्र प्रेषयिष्यति, यत्र मम सुवर्णसङ्काशः पुत्रो वसति। अथवा अहम् अपि सुमित्रासहिता पूर्वं होमं कृत्वा तत्र गच्छामि यत्र राघवः। यदि इच्छसि, त्वं मामपि अद्य तत्र नय, यत्र मम नरव्याघ्रः पुत्रः तपश्चरति। एषा विस्तीर्णा राज्यलक्ष्मीः, धनेन धान्येन च पूर्णा, गजाश्वरथसंयुक्ता, तव कैकेय्या प्रदत्ता। एवं तीक्ष्णैः वाक्यैः भरतः निर्दोषः ताडित इव शल्येन, महान् शोकः समापद्यत। स मनः क्षोभं प्राप्य, पादयोः पतित्वा, नानाविधं विलपन् मूर्च्छितः, चेतनां प्राप्य तस्थौ। कौसल्या विलपन्तीं दृष्ट्वा, भरतः अञ्जलिं कृत्वा दुःखार्तां कौसल्यां प्रति वाक्यमुवाच—“आर्ये, किमर्थं मामनग्नं, अज्ञानिनं च निन्दसि? त्वं जानासि मम राघवे दृढां प्रीतिं। मम मनः, शास्त्रमार्गानुगतम्, तस्मात् कदापि न निवर्तेत; स सत्यम्, धर्मिष्ठः, तव चानुज्ञया। पापिष्ठतमः सेवकः प्रेषितः स्यात्, सवितरं मलिनीकुर्यात्, सुप्तां गावं पादेन ताडयेत्—स एव तव अनुमत्याऽपि भवेत्। यदि स्वामी सेवकं महत्कर्म कृत्वा व्यर्थं कुर्यात्, स धर्मविपरीतः स्यात्—स एव तव अनुमत्याऽपि भवेत्। यदि राजा प्रजाः आत्मपुत्रवत् रक्षन् विश्वासं लंघयेत्, तदा पापं तव अनुमत्याऽपि भवेत्। यदि राजा धर्मतः करं गृहित्वा प्रजाः न रक्षेत्, तदा तत्पापं तव अनुमत्याऽपि भवेत्। यश्च यज्नकाले मुनिभ्यः दानं प्रतिज्ञाय, तव अनुमत्याऽपि तल्लंघयेत्। संयुगे गजाश्वरथसंकीर्णे, शस्त्रवर्षे, तव अनुमत्याऽपि धर्मं न पालयेत्। यः पण्डितेन सूक्ष्मार्थं वेदं श्रावितम्, तव अनुमत्याऽपि दुष्टबुद्ध्या नाशयेत्। यः हस्ताभरणयुक्तं, चन्द्रसूर्योपमं, राजलक्ष्मीसमायुक्तं न पश्येत्, स तव अनुमत्याऽपि भवेत्। यः निर्दयः, क्षीरपाकं पायसं वृथा भुञ्जीत, वृद्धांश्च अवज्ञाय, स तव अनुमत्याऽपि भवेत्। यः गावः पादेन स्पृशेत्, वृद्धान् स्वयमेव निन्देत्, मित्रं च विश्वासघातं कुर्यात्, स तव अनुमत्याऽपि भवेत्।” एवं स भरतः मातरं प्रति धर्मयुक्तानि वचांसि सान्त्वपूर्वकं स्नेहेनोक्तवान्।