सा अपि स्त्री, या सहस्रपुत्रा भवितुं शक्नोति, सर्वसन्तानविहीना इव शोकमुपगच्छति; तर्हि कौसल्यायाः का स्थिति, या रामविहीना जीवितुम् आवश्यकम्। सा पतिव्रता, एकपुत्रा, तया तस्य पुत्रस्य वियोगः कृतः; अतः तव दुःखं सर्वत्र, इह च परत्र च, सततं भविष्यति। अहं तु भ्रातृपितृभ्यः पूर्णं प्रतिदानं दास्यामि, तेषां कीर्तिं च स्थापयिष्यामि—नात्र संशयः। कौसल्यायाः तेजस्विनं पुत्रं पुनः आनयित्वा, अहं स्वयम् ऋषिवासितं वनं प्रवेशयिष्यामि। तव कृतं पापं अहं न सहनं शक्नोमि, जनाः अश्रुपूरितकण्ठाः साक्षात् पश्यन्ति; तव असद्-निश्चयं अहं न सहनं शक्नोमि। अतः अग्निम् प्रविश, वा स्वयं दण्डकवनं गच्छ, वा ग्रीवायां रज्जुं बद्ध्वा यत्; अन्यः ते नास्ति आश्रयः। यदा रामः सत्यम् वीर्यं च स्थितः, पृथिवीम् आगच्छति, तदा अहम् अपि स्वकर्तव्यं कृतवान् भविष्यामि, निर्वासदोषात् शुद्धः। इति, वने कुपितः गजः शूलपट्टकाभिः ताडितः इव, भूमौ पतितः, नागः इव स्फुरन् निःश्वसन्। रक्तनेत्रः, विश्रस्तवस्त्रः, सर्वाभरणविहीनः, शत्रूनां दर्पहारी, भूमौ पतितः, उत्सवसमाप्तेः इन्द्रध्वजः इव। एष पंचसप्ततितमः सर्गः—शृणु। दीर्घकालोपरान्तम्, चेतनां पुनः प्राप्तः, महाबलः, अश्रुपूरितनेत्रः, दुःखिता मातरं अपश्यत्। ततः मन्त्रिणां मध्ये भरतः मातरं प्रति प्रब्रवीत्—'राज्यं न इच्छामि, न मन्त्रिभिः न मातरं च सह मन्त्रयिष्यामि।' 'राज्ञः यत् अभिषेकः निश्चितः, तत् अहं न जानामि; शत्रुघ्नसहितः दूरस्थः आसम्।' 'रामस्य वनवासः, सौमित्रिणः अपि, सीतायाः च निर्वासनं, तत् कथं जातम्, अहं न जानामि।' भरतः, महात्मा, इति विलपन्, कौसल्या तस्य शब्दं श्रुत्वा सुमित्रां प्रति इदं वचनम् उवाच—'कैकेयीपुत्रः भरतः, यः क्रूरं कर्म कृतवान्, आगतः; दृष्टुम् इच्छामि भरतः, यः दूरदर्शी।' इति सुमित्रां उक्त्वा, सा, शोकात् विवर्णवस्त्रा, कम्पमाना, मूढा, यत्र भरतः तत्र जगाम। ततः भरतः शत्रुघ्नसहितः रामानुजेन सह कौसल्यायाः निवासं प्रति जगाम। तत्र कौसल्यां शोकाकुलां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः भरतः च, दुःखपूर्णौ, शोकविह्वलां कौसल्यां आलिङ्गयामासतु। ते अपि अश्रुपूरिताः, तां धर्मज्ञां सुशीलां च समीपं गत्वा, शोकात् रुदन्तीं उपगम्य, कौसल्या, महदुपद्रवेन, भरतः प्रति इदं वचनम् उवाच। 'यत् राज्यं त्वया अभिलषितम्, तत् विघ्नरहितम् प्राप्तम्; नूनं कैकेयी तत् तव शीघ्रं क्रूरकर्मणा प्राप्तवती।' 'मम पुत्रं वल्कलवस्त्रं धृत्वा वनवासं प्रेष्य, कैकेयी क्रूरदृष्ट्या किम् धर्मं पश्यति?' 'शीघ्रं कैकेयी माम् अपि तत्र प्रेषयिष्यति, यत्र मम तेजस्वी पुत्रः सुवर्णसदृशः वसति।' 'वा अहम् अपि सुमित्रया सह, यज्ञं कृत्वा, राघवस्य समीपं गन्तुम् इच्छामि।' 'वा यदि इच्छसि, त्वम् अपि माम् अद्य तत्र नय, यत्र पुरुषसिंहः मम पुत्रः तपस्यां स्थितः।' 'एतत् विशालं राज्यं, धनधान्यसम्पूर्णम्, गजाश्वरत्नयुक्तम्, तव कैकेयी दत्तवती।' इति, बहूनि तीक्ष्णानि वचनानि उक्त्वा, निर्दोषः भरतः शूलव्रणमिव तीक्ष्णेन शल्येन विद्धः दुःखमभ्यगच्छत्। ततः, मनः क्षुभितः, सा पादयोः पतितः, बहुधा विलपन्, मूढः, चेतनां पुनः प्राप्त्वा, तत्र स्थितः। सा एवं विलपन्ती, भरतः, अञ्जलिं कृत्वा, शोकसमावृतां कौसल्यां प्रति इदं वचनम् उवाच। 'आर्ये, माम् निर्दोषं, अज्ञं, किं निन्दसि? त्वं जानासि मम राघवे दृढं स्नेहं।' 'मम मनः, शास्त्रमार्गानुगम्, तस्मात् कदापि न निवर्तेत; सः सत्यवादी, धर्मिष्ठः, तव अनुमोदितः।' 'पापतमः सेवकः प्रेष्यः प्रेष्यताम्, सः सूर्यं मलिनं कुर्यात्, वा सुप्तां गौः पादेन ताडयेत्—एवम् तव अनुमोदितस्य भाग्यः।' 'यदि स्वामी सेवकं महत् कर्म कृत्वा, निष्फलं कुर्यात्, सा अधर्मः—एवम् तव अनुमोदितस्य भाग्यः।' 'यदि राजा स्वजनान् पुत्रवत् रक्षन्, विश्वासघातं प्राप्नोति, पापं तव अनुमोदितस्य भाग्यः।' 'यदि राजा धर्मतः करं संग्रह्य, जनान् न रक्षेत्, तस्य पापं तव अनुमोदितस्य भाग्यः।' 'यज्ञे तपस्विभ्यः दानम् प्रतिज्ञाय, तं मृषा कृत्वा, तव अनुमोदितस्य भाग्यः।' 'गजाश्वरत्नयुक्ते युद्धे, शस्त्रसम्भारे, तव अनुमोदितस्य भाग्यः, धर्माचार्यस्य अनुपालनम्।' 'शास्त्रार्थः, सूक्ष्मः, विद्वता उपदिष्टः, तव अनुमोदितस्य भाग्यः, दुष्टबुद्धिना नष्टः।' 'तव अनुमोदितः, शोभमानः, चन्द्रसूर्यवत् तेजस्वी, राजसी आसने स्थितः, न पश्येत्।' 'दयाहीनः, क्षीरोदनं च पायसं च व्यर्थम् भुञ्जीत्, वृद्धान् अवमानयेत्, तव अनुमोदितस्य भाग्यः।' एवं सर्गः सम्पूर्णः।