सा तु कैकेयी, या सदैव अप्रतिमाचारिणी, लोकसंरक्षणे नित्यं प्रवृत्ता, स्वभावतश्च सत्कर्मणा, धर्मनिष्ठा च स्थिरा च, तस्याः स्वाभाविकेन सदाचार्येण जगतः पालनाय यत्नमकरोत्। सा, या सहस्रपुत्रसम्पन्ना स्यात्, सर्वपुत्रवियोगिनीव दुःखिता बभूव; तर्हि कौसल्यायाः किं वदामः, या रामवियुक्ता जीवितुं प्रवृत्ता। एकपुत्रा पतिव्रता सा कौसल्या, त्वया तस्याः पुत्रवियोगः कृतः, अतः त्वं दुःखं नित्यं भुक्त्वा, इह च परत्र च, स्थित्यवशः स्यात्। अहं तु भ्रातरं पितरं च कृतार्थं करिष्यामि, तेषां कीर्तिं च रक्षिष्यामि, नात्र संशयः। कौसल्यायाः तेजस्विनः पुत्रं पुनरानीय, अहं स्वयमेव मुनिसेवितं वनं प्रवेक्ष्यामि। त्वया कृतं पापं जनानां अश्रुपूर्णकण्ठानां साक्षात् पश्यतां, अहं न सहिष्णुर्मि, न च तव पापनिश्चयं सोढुं शक्नोमि। अतः त्वं वह्नौ प्रविश, वा दण्डकारण्यं गच्छ, वा ग्रीवायां रज्जुं बद्ध्वा त्यज—न हि त्वया अन्यः कोऽपि गतिः अस्ति। यदा सत्यधृतिः शूरश्च रामः पृथिवीं प्रत्यागमिष्यति, तदा अहम् अपि निर्वासदोषात् शुद्धः धर्मं सम्पाद्य सन्तुष्टः स्याम्। इति, वनगज इव शूलकण्टकाभिहतो, कोपविस्फारितः भूमौ पतितः, फणिनिव स्फुरन् निष्श्वसितुम् आरब्धवान्। रक्तलोचनः, विशीर्णवस्त्राभरणः, स शत्रुघ्नः भूमौ पतितः, इन्द्रध्वज इव उत्सवावसाने। एवं पंचसप्ततितमः सर्गः आरभ्यते—शृणु। दीर्घकालानन्तरं चेतनां पुनः प्राप्तः स वीरः, अश्रुपूर्णलोचनः, शोकसन्तप्तां मातरं पश्यन् स्थितवान्। ततो मन्त्रिमध्ये भरतः मातरं प्रति तिरस्कारं कृत्वा प्रोवाच—'न राज्यं मम प्रियं, न मन्त्रिभिः सह न मातरं पृच्छे।' 'राज्ञा या राज्याभिषेकविधिः कृतः, तस्य मम किंचिदपि ज्ञानं नास्ति; अहं तु शत्रुघ्नेन सह दूरदेशे स्थितः।' 'रामस्य वनगमनस्य, सौमित्रेः निर्वासनस्य, सीतायाश्च, किमर्थं कृतमिति मम ज्ञानं नास्ति।' इति भरतः महात्मा विलपन्, कौसल्या तस्य शब्दं श्रुत्वा सुमित्रां प्रति वाक्यमुवाच— 'भरतः कैकेयीपुत्रः, या क्रूरकर्मा, आगतः; अहं तं भरतं द्रष्टुमिच्छामि, यः दूरदर्शी।' इति सुमित्रां प्रति उक्त्वा, सा मलिनवस्त्रा, शोककर्शिता, कम्पमानाङ्गी, तत्र यत्र भरतः स्थितः, ययौ। ततः भरतः शत्रुघ्नेन च रामस्य अनुजेन च सह, कौसल्यायाः निवासं प्रति ययौ। तत्र कौसल्यां शोकातुरां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः भरतश्च, दुःखेन सन्तप्तौ, तां शोकार्तां मूर्छितां च अङ्के उपवेश्य, समाश्वासयन्। ते अपि रुदन्तः, तां धर्मज्ञां महाभागां कौसल्यां उपसृत्य, सा अपि शोकार्ता रुदती, भरतं इदं वचनमुवाच। 'इदानीं यत् त्वया कामितं राज्यं, विघ्नरहितं प्राप्तं; तद् कैकेयीया त्वया शीघ्रमेव क्रूरकर्मणा लब्धम्।' 'मम पुत्रं वाल्कलधारिणं वनवासाय प्रेष्य, कैकेयी या क्रूरदृष्टिः, का धर्मलाभं पश्यति?' 'शीघ्रं कैकेयी मां अपि यत्र मम पुत्रः सुवर्णसदृशः वसति, तत्र प्रेषयिष्यति।' 'अथवा, अहं स्वयम् सुमित्रया सह, पूर्वं होमं कृत्वा, तत्र यत्र राघवः, गच्छेयम्।' 'यदि इच्छसि, त्वं अपि मां अद्यैव तत्र नय, यत्र स पुरुषसिंहः मम पुत्रः तपस्यति।' 'इदं विशालं राज्यं, धनधान्यसम्पन्नं, हस्त्यश्वरथसम्पूर्णं, तव हस्ते समर्पितम्।' एवं कठोरैः वचोभिः, निर्दोषः भरतः, तया ताडितः, दुःखेन व्यथितः, शल्येन छिद्रेषु इव विद्धः। ततः, मनसा संकुलः, पादयोः पतित्वा, बहुधा विलपन्, मूर्छितः, चेतनां पुनः प्राप्त्वा, तिष्ठन् ददर्श। एवं विलपन्त्यां तस्यां, भरतः कृताञ्जलिः कौसल्यां प्रति, या शोकसन्तप्तया परिवृता, इदं वचनमुवाच—'आर्ये, किमर्थं मां निर्दोषं, अज्ञातं च, उपालप्स्यसि? त्वं जानासि, मम राघवे गाढं प्रेम।' 'मम मनः, धर्ममार्गानुगं, तस्मात् न कदापि निवर्तेत; स च सत्यवाग्, श्रेष्ठः धर्मात्मनाम्, तव च अनुमोदितः।' 'यः पापिष्ठः सेवकः प्रेष्यः प्रेष्यते, सविता मलिनं कुर्यात्, शयानां गावां पादेन ताडयेत्—स एव भवति, यः तव अनुमत्याः कर्ता।' 'यदि स्वामिना सेवकः महत्कर्म कृत्वा व्यर्थीकृतः, तदधर्मः—स एव भवति, यः तव अनुमत्याः कर्ता।' 'राजा स्वपुत्रवत् प्रजाः पालयन्, यदि विश्वासघातं प्राप्नोति, पापं तस्यैव, यः तव अनुमत्याः कर्ता।' 'धर्मतः समाहृत्य राज्ञा यः प्रजां न रक्षति, तस्य पापं तव अनुमत्याः कर्तुः उपपत्स्यते।' 'यश्च यज्ञे मुनिभ्यः दानं प्रतिज्ञाय, तव अनुमत्याः लाभेन तद् दानं न प्रयच्छति, स एव पापी।' 'युद्धे गजाश्वरथसमाकुले, शस्त्रसम्पाते, यः तव अनुमत्याः कर्ता, धर्ममार्गं न पालयति।' 'शास्त्रार्थं सूक्ष्मं, विप्रदत्तं, यः तव अनुमत्याः कर्ता, स दुष्टबुद्धिना नाशयेत्।' 'यः तव अनुमत्याः कर्ता, स न कदापि तं पश्येत्, यस्य भुजौ भूषितौ, स चन्द्रसूर्यसमप्रभः, सिंहासने विराजते।' एवं भरतः कौसल्यां प्रति शोकाकुलः, धर्मनिष्ठः, स्वं निर्दोषत्वं निवेद्य, मातरं प्रति गाढं प्रेम दर्शयामास।