इन्द्रराज्ञा सुविदग्धया वचसा सम्यक् प्रेरितां सुरभीं तदा प्राज्ञां स्थिरां च सन्दृष्ट्वा, सुरानां नाथः पुनः पप्रच्छ। तदा सुरभी वाक्यकुशला, स्थिरा च, इन्द्रं प्रत्युवाच—"न किञ्चिद् आपद्भयम् अस्ति ते, देवेश; अहम् तु स्वपुत्रेषु दुःखितासु मनसि शोकं वहामि।" "एते द्वौ मम तनयौ कृशौ दुःखार्तौ, सूर्यरश्मिभिः तप्तौ कृषकेण च क्लान्तौ दृष्ट्वा, देवेश, अहम् अत्यन्तं पीडितास्मि। मम शरीरे जातौ, दुःखसहौ, भारदुःखेन च पीडितौ, पुत्रौ दृष्ट्वा अहम् संतप्ये; पुत्रात् प्रियतरं हि नास्ति किञ्चन। या सहस्रपुत्रा अपि लोके सन्ति, सा अपि रुदन्ती दृश्यते; पुत्रात् प्रियतरं न किञ्चन मन्यते शक्रः।" "या स्वभावेन आचारेण च सदा अनुत्तमा, जगद्धारणे सदा प्रवृत्ता, सदा शीलसम्पन्ना, सा अपि सहस्रपुत्रा सन्ती, सर्वपुत्रवियोगेन इव शोचति; किम् पुनः कौशल्याया या रामविरहिणी जीवति। एकपुत्रा सा पतिव्रता, त्वया च तस्य पुत्रवियोगः कृतः; अतः त्वं सदा दुःखमवाप्स्यसि, इह च परत्र च।" "नूनं भ्रातरं पितरं च प्रतिपादयिष्यामि, तेषां च कीर्तिं धारयिष्यामि; एषा न संशयः। कौशल्यायाः तेजस्विनं पुत्रं प्रत्यावर्त्य, अहम् अपि स्वयम् ऋषिवासितं वनं यास्यामि। त्वया कृतं पापं सह्यं न शक्यं मया, ये च नगरजनाः अश्रुपूर्णकण्ठाः पश्यन्ति, अहम् एतद् दुष्कृतं न सहिष्ये।" "तस्मात् अग्निम् प्रविश वा, दण्डकारण्यं स्वयम् गच्छ वा, वा ग्रीवायाः पाशं बध्वा; अन्यः ते नास्ति गतिः। सत्यधृतिः शूरः रामः पृथिवीम् आगम्य, अहम् अपि निर्वासदोषात् शुद्धः कृतार्थः भविष्यामि।" एवं वने दन्तिनं इव अंकुशशूलैः ताडितं, स क्रोधात् भूमौ पतितः, सर्प इव फुफ्फुसन्। तस्य नेत्रे रक्तपक्ष्मणी, वस्त्राणि विमुक्तानि, भूषणानि च सर्वाणि त्यक्तानि; स रिपूनां शत्रुघ्नः, उत्सवान्ते इन्द्रध्वज इव भूमौ पतितः। एष पंचसप्ततितमः सर्गः—शृणु। चिरात् चेतनां प्राप्तः, बलवान् सः, अश्रुपूर्णलोचनः, शोकसन्तप्तां मातरं निरीक्ष्य। ततः मन्त्रिमध्ये भरतः मातरं प्रति व्यजिज्ञपत्—"राज्यं न मे रोचते, न मन्त्रिणा न मातरं समुपदिशामि।" "राज्ञा यत् अभिषेकः कृतः, तस्य अहम् न किञ्चित् जानामि; दूरस्थः शत्रुघ्नसहितः अहम् आसीत्। रामस्य वनवासं, सौमित्रेः निर्वासनं, सीतायाः चापि, कथं जातं न अहम् जानामि।" एवं महात्मा भरतः विलपन्, कौशल्या तस्य शब्दं श्रुत्वा सुमित्रां इदं वचनम् अब्रवीत्—"कैकेयीपुत्रः भरतः, यः घोरं कर्म कृतवान्, आगतः; अहम् भरतं द्रष्टुम् इच्छामि, यः दीर्घदर्शी।" इत्युक्त्वा सुमित्रां, सा मलिनवस्त्रा, विवर्णा, कम्पमाना, संविग्ना, यत्र भरतः तत्र जगाम। ततः भरतः शत्रुघ्नसहितः रामानुजेन च, कौशल्याया निवेशनं प्रस्थितः। तत्र कौशल्यां दुःखार्तां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः भरतः च, शोकसम्बद्धौ, तां शोकाभिभूतां, संविग्नेन्द्रियां, परिष्वज्य। तौ अपि रुदन्तौ, ताम् आर्यां बुद्धिमतीं शोकसन्तप्तां उपगम्य, कौशल्या भरतं प्रति दुःखार्ता इदं वचनम् उवाच। "यद् राज्यं त्वया अभिलषितं, तद् अद्य विघ्नरहितं प्राप्तं; नूनं कैकेयी त्वरया तद् क्रूरकर्मणा तुभ्यं प्राप्तवती। वल्कलधारिणं मम पुत्रं वनवासाय प्रेष्य, किं पुण्यं कैकेयी दृष्टवती?" "शीघ्रं कैकेयी मामपि तत्र प्रेषयिष्यति, यत्र मम तेजस्वी पुत्रः सुवर्णसदृशः वसति। अथवा अहम् अपि सुमित्रया सह, प्रीत्या पूर्वं होमं कृत्वा, यत्र राघवः तत्र गमिष्यामि। अथवा यदि इच्छसि, त्वम् अपि माम् अद्य तत्र नय, यत्र नरशार्दूलः मम पुत्रः तपस्यति।" "एतत् विशालं राज्यं, धनधान्यसम्पन्नं, गजाश्वरथसम्पूर्णं, तया तव समर्पितम्।" इति बहुशः कठोरैः वाक्यैः, निर्दोषः भरतः ताडितः, तीक्ष्णसूच्याः इव व्रणम् अभिगतः इव, महद् दुःखम् अनुभूतवान्। ततः सः मनसा विक्षिप्तः, तस्याः पादयोः पतितः, बहुधा विलपन्, मूर्च्छितः, चेतनां प्राप्त्वा, तिष्ठन्। सा विलपन्ती, भरतः कृताञ्जलिः, शोकसन्तप्तां कौशल्यां प्रति इदं वचनम् उवाच— "आर्ये, मयि अकुशलिनि, अज्ञाते, किमर्थं मां ताडयसि? त्वं हि जानासि मम रामे स्निग्धं, दृढं च भावम्। मम मनः शास्त्रमार्गानुगं, तस्मात् सदा तस्मात् न निवर्तेत; सः सत्यवादी, शीलसम्पन्नः, तव चानुमतः।" "यो दुष्टतमः सेवकः प्रेष्यः प्रेष्यते, सवितरं मलिनं करोति, वा सुप्तां गवां पादेन ताडयेत्, सः तव अनुमतेन कुर्यात्।" "यदि स्वामिना सेवकः महान् कर्म कृतः, अनर्थकृतः कृतः, तद् अधर्मः; सः तव अनुमतेन कुर्यात्।" "यदि राजा प्रजाः स्वपुत्रवत् रक्षन्, विश्वासं लंघ्य, पापं प्राप्नुयात्, सः तव अनुमतेन कुर्यात्।