इन्द्रः दिव्यदृष्ट्या सुरभिं व्याकुलां दुःखार्तां अश्रुवर्षन्तीं व्योम्नि स्थिताम् अपश्यत्। ताम् शोकग्रस्तां दृष्ट्वा, तेजस्वी शक्रः वज्रधरो, शीघ्रं समीपं गत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, चिन्तितः वाक्यम् उवाच। “कच्चित् किमपि महद् आपद् नो न सन्निवर्तते? किं कारणं दुःखस्य ते? सर्वहितैषिणि, वद।” इन्द्रेण एवम् उक्ता, वाक्यकुशलाः स्थिता सुरभिः, तस्य उत्तमवाक्यं प्रत्युवाच। “न तव काचित् आपद्, अमराधिप, किन्तु मम पुत्राणां दुःखेन अहम् शोकिता।” “एतौ कृशौ दुःखार्तौ, सूर्यार्केण तप्तौ, कृषकस्य श्रमेण क्लान्तौ, देवेश, दृष्ट्वा अहम् व्यथिता। स्वशरीरजौ, दुःखितौ, भारसम्भृतौ, यदा अहम् पश्यामि, तदा मम मनः पीड्यते; पुत्रात् अधिकं किमपि नास्ति प्रियं। यस्या सहस्रपुत्राः सर्वं जगत् व्याप्नुवन्ति, सा अपि शोकार्ता दृष्टा, पुत्रात् अधिकं न किमपि शक्रः मन्यते।” “या सदैव अनन्या आचार्य, लोकधारणे नित्यं प्रवृत्ता, धर्मनिष्ठा, स्वभावेन च कर्मणा च उत्तमा—सा अपि, सहस्रपुत्रवती, सर्वपुत्रवियोगे दुःखिता, तदा कौसल्यायाः किं, या रामवियोगेन जीवितुं बाध्यते? सा एकपुत्रा पतिव्रता, त्वया तस्य वियोगिता कृताः; अतः त्वं सदा दुःखम् अनुभविष्यसि, इह च परत्र च।” “नूनम् अहम् भ्रातृपितृणां ऋणम् सम्पूर्णं दास्यामि, तेषां कीर्तिं च धारयिष्यामि—नात्र संशयः। कौसल्यायाः तेजस्विनं पुत्रं आनयित्वा, स्वयं मुनिवासितं वनम् प्रविश्यापि स्थास्यामि। त्वया कृतं पापं अहम् न सहिष्ये, नगरे जनाः अश्रुपूरितकण्ठाः दृष्ट्वा, तव दुःखमय संकल्पं अहम् न सहिष्ये। अतः त्वं अग्निम् प्रविश, वा स्वयं दण्डकवनं गच्छ, वा ग्रीवायां रज्जुं बध्नीयाः—त्वया अन्यः नास्ति गतिः। यदा रामः सत्यवीर्यधृतः पृथिवीं पुनः आगच्छति, तदा अहम् अपि धर्मं कृत्वा, वनवासदोषात् विमुक्तः भविष्यामि।” एवं, वनगजः शूलपट्टाभिः विद्धः इव, सः भूमौ क्रुद्धः पतितः, नागः इव स्फुरन्। तस्य नेत्रे रक्ताभे, वस्त्राणि स्रस्तानि, भूषणानि सर्वाणि त्यक्तानि, सः शत्रुसूदनः भूमौ पतितः, इन्द्रध्वजः उत्सवावसाने इव। इदानीं पंचसप्ततितमः सर्गः आरभ्यते—शृणु। दीर्घकालेन, चेतनां पुनः प्राप्तः, बलवान् भरतः अश्रुपूर्णनेत्रः, शोकितां मातरं अपश्यत्। ततः मन्त्रिणां मध्ये, भरतः मातरं प्रति उवाच—“राज्यं मम न इच्छामि, न मन्त्रिणां न मातरं सन्दर्शयिष्यामि। राज्ञा यत् अभिषेकः योजनः, तस्य अहम् न जानामि; शत्रुघ्नसहितः दूरस्थः आसम्। रामस्य वनवासः, सौमित्रेः अपि, सीतायाः अपि, तस्य च कारणं अहम् न जानामि।” भरतः महात्मा एवम् विलपन्, कौसल्या तस्य शब्दं श्रुत्वा, सुमित्रां प्रति वाक्यम् उवाच—“कैकयीपुत्रः भरतः, यः क्रूरं कर्म अकुर्वन्, आगतः; तम् भरतं द्रष्टुम् इच्छामि, यः दूरदर्शी।” सुमित्रायाः एवम् उक्त्वा, सा शोकार्ता, मलिनवस्त्रधारिणी, कम्पमाना, मूर्छिता, यत्र भरतः तत्र अगच्छत्। ततः भरतः शत्रुघ्नेन सह, रामस्य अनुजेन च, कौसल्यायाः निवासं प्रति जग्मुः। तत्र, कौसल्यां शोकितां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः भरतः च, दुःखसन्तप्तौ, शोकार्ता, मूर्छितां कौसल्यां आलिङ्गितवन्तौ। तौ अपि अश्रुवर्षन्तौ, तां धर्मज्ञां कौसल्यां प्रति, सा अपि शोकिता, तदा कौसल्या भरतं प्रति दुःखार्ता वाक्यम् उवाच। “राज्यं यत् त्वम् इच्छसि, तद् विघ्नरहितं प्राप्तम्; कैकयी शीघ्रं तव कृते तद् क्रूरकर्मणा प्राप्तवती। मम पुत्रं वल्कलवस्त्रधारिणं वनवासाय प्रेष्य, कैकयी क्रूरदृष्टिः किं धर्मं पश्यति? शीघ्रं कैकयी अपि माम् तत्र प्रेष्यति, यत्र मम तेजस्वी पुत्रः सुवर्णसदृशः वसति। अथवा अहम् स्वयं सुमित्रया सह, यज्ञं कृत्वा, तत्र राघवस्य समीपं गमिष्यामि। अथवा यदि इच्छसि, त्वम् अपि अद्य माम् तत्र नय, यत्र मम पुत्रः नरसिंहः तपस्यति।” “एतत् विशालं राज्यं, धनधान्यसम्पन्नं, गजाश्वरत्नसम्पूर्णं, तव कैकयी दत्तवती।” एवं विविधैः तीक्ष्णैः वाक्यैः, निर्दोषः भरतः तया उपालम्भं प्राप्य, दुःखेन व्यथितः, शल्येन व्रणमिव। ततः, मनः व्याकुलः, तया पादयोः पतितः, विविधं विलपन्, मूर्छितः, चेतना प्राप्त्वा तिष्ठति। तस्य शोकितायाः कौसल्यायाः विलपन्त्याः, भरतः अञ्जलिं कृत्वा, वाक्यम् उवाच। “आर्ये, किं मां निर्दोषं, अज्ञं, उपालम्भं कुरुषे? तव राघवस्नेहं अहम् जानामि, सदा दृढं मम। मम मनः, शास्त्रमार्गानुगं, तस्य सदा न विचलिष्यते; सः सत्यवादी, धर्मश्रेष्ठः, तव अनुमोदितः।” एवं रामायणस्य एते श्लोकाः एकीकृतकथा रूपेण सम्प्रदर्शिताः।