इन्द्रः देवाधिपतिः स्वदेहे स्रवन्तीं सुरभेः सुगन्धिताश्रुं दृष्ट्वा ताम् अधिकेन मान्यतया सम्पूजयामास। सः शक्रः सुरभिं दीनां दुःखार्तां व्याकुलां च स्वर्गे स्थितां विलपन्तीं निरीक्ष्य, तस्याः दुःखपीडिता भावं ज्ञात्वा, वज्रपाणिः इन्द्रः समीपमुपेत्य कृताञ्जलिः सशङ्कः वचोऽब्रवीत्—"कच्चिद् कुतश्चिद् महद् आपद् न सञ्जाता? किं कारणं तव शोकस्य? सर्वेषां हितकामे त्वं वद।" तं तथा पृष्ट्वा बुद्धिमन्तं सुरेन्द्रं वाक्यविशारदा स्थिता च सुरभिः प्रत्युवाच—"न त्वां कश्चनापद् बाधते, देवेश; अहं तु स्वसुतानां दुःखेन शोकिता अस्मि। एते द्वौ कृशौ दुःखार्तौ सूर्यरश्मिभिः तप्तौ कर्षकेण च क्लान्तौ दृष्ट्वा, अहं पीडिता अस्मि। ममैव शरीरे जातौ भारार्ता दुःखितौ पुत्रौ दृष्ट्वा, अहं संतप्ये; पुत्रात् प्रियतरं किमपि नास्ति। या सहस्रपुत्रा अपि स्यात् सा अपि रुदती दृश्यते, पुत्रात् प्रियतरं किमपि नास्ति इति शक्रः मन्यते। या नित्यम् अनुत्तमाचार्या, नित्यम् लोकस्य पालनपरायणा, नित्यम् सत्स्वभावा सत्यधर्मनिष्ठा च सा अपि, सहस्रपुत्रा अपि सन्ती, सर्वेभ्यः वियुक्तेव शोचति; किमुत कौसल्या या रामवियोगेन जीवितुं यतते? एकपुत्रा पतिव्रता सा कौसल्या त्वया पुत्रवियोगिनी कृताऽसि; अतः त्वं दुःखं सदा अनुभविष्यसि, अस्मिन्लोके परत्र च। अहं तु भ्रातुर्व पितुर्व च ऋणं सम्यक् दास्यामि, तेषां कीर्तिं च स्थापयिष्यामि, नात्र संशयः। कौस्यल्याः तेजस्विनं पुत्रं प्रत्यागम्य, अहं स्वयम् ऋषिवासं वने प्रवेक्ष्यामि। त्वया कृतं पापं न सहिष्ये, नगरजनाः अश्रुपूर्णकण्ठाः सन्तः पश्यन्ति, तव पापसंकल्पं न सहिष्ये। अतः अग्निं प्रविश, वा दण्डकावनं स्वयम् गच्छ, वा ग्रीवायां रज्जुं बद्ध्वा त्यज—त्वं अन्यत्र न शरणं यास्यसि। यदा सत्यधृतिः रामः पुनः पृथिवीं प्रतिपद्यते, तदा अहम् अपि धर्मं कृत्वा निर्वासदोषात् विमुक्तो भविष्यामि।" एवं वने करिभिरिव शूलकण्टकाभिः प्रपीडितः स भूमौ पतितः सर्प इव सशब्दं निश्वस्य कोपार्तः बभूव। तस्य नेत्रे रक्ते, वस्त्राणि स्रस्तानि, भूषणानि अपि त्यक्तानि, स रिपुशासनः भूमौ पतितः इन्द्रध्वज इव उत्सवावसाने। एष पंचसप्ततितमः सर्गः—शृणुत। चिरात् चेतनां पुनः प्राप्तः बलवान् भरतः अश्रुपूर्णलोचनः शोकाकुलां मातरं निरीक्ष्य, मन्त्रिषु स्थितः मातरं प्रति कुत्सयन्नुवाच—"न राज्यं मम रोचते, न मन्त्रिभिः सह न मातृभिः सह मन्त्रयिष्ये। अहं न वेद्मि किंचित् राज्ञा नियोजितं राज्याभिषेचनं; अहं तु शत्रुघ्नसहितः दूरस्थः आसीत्। न च अहं जानामि रामस्य वनवासं, न सौमित्रेः सीतायाः च निर्वासनं, कथं च अभवत्।" एवं महात्मा भरतः विलपन्, कौसल्या तस्य शब्दं श्रुत्वा सुमित्रां प्रति वाक्यमब्रवीत्—"यः कैकेयीपुत्रः भरतः एतद् क्रूरं कर्म अकरोत्, स आगतः; अहं तं दूरदर्शिनं भरतं द्रष्टुमिच्छामि।" एवमुक्त्वा सुमित्रां, सा मलिनवस्त्रा विवर्णा कम्पमाना मूर्च्छिता च तत्र यत्र भरतः स्थितः तत्र जगाम। ततः भरतः शत्रुघ्नसहितः रामस्य अनुजः च कौस्यल्यावासं प्रति प्रस्थितः। तत्र दुःखितां कौसल्यां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः भरतः च शोकसंतप्तौ तां शयानां मूर्च्छितां समाश्वासयन् अङ्के परिष्वज्य अश्रूणी व्यसृजताम्। स्वयं अपि रुदन्तौ तौ धीरां धर्मज्ञां कौसल्यां शोकविह्वलां समीपमुपेत्य, सा अपि शोकात् रुदन्ती भरतं प्रति वाक्यमब्रवीत्—"इदानीं त्वया राज्यं विघ्नरहितं प्राप्तम्; कैकेयी त्वया सह त्वरया तद् प्राप्तवती क्रूरकर्मणा। मम पुत्रं वाल्कलधारिणं वनवासं प्रेष्य, कैकेयी किं पुण्यं पश्यति? शीघ्रं कैकेयी मां अपि तत्र प्रेषयिष्यति यत्र मम तेजस्वी पुत्रः सुवर्णसन्निभः वसति। अथवा अहं स्वयम् सुमित्रया सह प्रीत्या पूर्वं अग्निहोत्रं कृत्वा तत्र गमिष्यामि यत्र राघवः वर्तते। अथवा यदि इच्छसि, त्वमेव मां अद्य तत्र नय, यत्र मम पुत्रः नरव्याघ्रः तपश्चरति। एषा महती राज्यलक्ष्मीः, धनधान्यसमृद्धा, गजाश्वरथसम्पूर्णा, तव हस्ते समर्पिता।" एवं कठोरैः वचोभिः निर्दोषः भरतः तया ताडितः, तीक्ष्णशल्येन व्रणमिव हृदि दुःखमविन्दत्। ततः सः मनसि कम्पितः, तस्याः पादयोः पतित्वा बहुधा विलपन् मूर्च्छितः, चेतना प्राप्त्वा तत्र स्थितः। सा तथा विलपन्त्यां कौसल्यायां, भरतः कृताञ्जलिः शोकसंविग्नया तया समन्ततः परिवृतायां वाक्यमुवाच—"आर्ये, अहं निर्दोषः अज्ञश्च, मां किमर्थं परिभाषसे? त्वं हि जानासि मम रामे प्रति गाढां प्रीतिं स्थिरां च।