Surabhi, surabhigandhāṃ sūkṣmāṃ bindūn dhārayantī, mahātmani devendrādhipatau adhaḥ gacchantī, tasya śarīrāt patantīṃ sugandhām aśruvāhinīṃ dhārām sasarja। Tāṃ sugandhāṃ aśrudhārām svakaṃ śarīraṃ patantīṃ dṛṣṭvā, devendraḥ surapatiḥ Surabhiṃ bhūyaḥ gauraveṇa samapekṣata। Śakraḥ tāṃ dṛṣṭvā, vyākulām, rudantīṃ, śokābhibhūtāṃ, ākāśe tiṣṭhantīṃ Surabhiṃ samīkṣya, sāṃtvayituṃ samīpaṃ jagāma। Tāṃ śokavegāt pīḍitāṃ dṛṣṭvā, vajradharaḥ prakhyātaḥ śakraḥ, saṃhitañjalir abhavat, saṃbhrāntacittaḥ sāntvanārthaṃ vākyam uvāca— "Na kvāpi mahad bhayaṃ asmākaṃ vartate? Kimarthaṃ tvam śokārdritā? Akhilahitacāriṇi, brūhi me kāraṇam।" Iti devendrādhipatinā pṛṣṭā, vāgvati dhairyavatī Surabhi pratyuvāca— "Na kvāpi te bhayaṃ, devarāja; svāṃtantryeṇa tava kṣemam। Aham tu svakeṣu duḥkhiteṣu putreṣu śocāmi।" Sā punaḥ uvāca— "Ete mama tanayau, kṛśau, dīnāvasthitau, sūryātapena dagdhau, kṛṣakena pariśrāntau, dṛṣṭvā, devendra, aham duḥkhitā। Mamaiva dehāt jāte, duḥkhābhibhūte, bhārākrānte, putre dṛṣṭvā, mama śokaḥ vardhate; putrāt priyataraṃ kimapi nāsti।" "Yā svasahasraputrāpi sarvalokaṃ pūrayantī dṛśyate rudantī, na śakraḥ putrāt priyataraṃ kimapi manyate। Sā yā sadācāriṇī, jagadādhāraṇe nityaṃ yatamānā, satatapravṛttadharme sthitā, svabhāvena karmabhiś ca śreṣṭhā— sāpi sahasraputrā, sarvān hīnām iva śocati; kiṃ punaḥ Kausalyā, yasyā eka eva putraḥ Rāmaḥ, so'pi dūrīkṛtaḥ।" "Sā pativratā ekaputrā, tvaṃ ca tāṃ putrahīnāṃ kṛtvā, anena karmaṇā, iha ca pretya ca, nityam duḥkham avāpsyasi। Aham tu bhrātṛpitror ṛṇaṃ samyak pratyupadāsyāmi, teṣām yaśaś ca rakṣitavyam iti me niścayaḥ। Kausalyāyāḥ tejovantaṃ putraṃ punarānīya, aham api ṛṣivāsam araṇyaṃ pravekṣyāmi। Tava pāpaṃ asahamānā, nagaravāsibhiḥ rudan kaṇṭhair dṛṣṭaḥ, tava duṣkṛtam anicchantī, nāhaṃ sahituṃ śaknomi। Tasmāt, agnau praviśa, vā Dandakarāṇyaṃ svayaṃ vraja, vā vā svasya grīve rajjuṃ baddhvā gaccha; na te anyā gatiḥ। Yadā satyadhṛtiḥ satyavikramaḥ Rāmaḥ pṛthivyāṃ punar āgamiṣyati, tadā aham api svadharmaṃ niṣpādyā, vanavāsa-dhvaṃsena śuddhaḥ bhaviṣyāmi।" Ityevam, sa kopāviṣṭa iva, vane karabhaḥ śūlakaṅkaṇair abhighātaḥ iva, bhūmau nipapāta, sarpaḥ iva niśśvasan। Raktākṣaḥ, visrastavasanaḥ, sarvābharaṇāny utsṛjya, sa śatrūṇāṃ kampayitā, bhūmau śete sma, yathā utsava-antagataḥ Indradhvajaḥ। Atha pañcaviṃśatyadhikā saptatitamaḥ sargaḥ prārabhyate, śṛṇu। Cirāt cetanāṃ prāpya, bāṣpapūrṇanayanaḥ balavān Bharataḥ, śokasaṃtaptaṃ mātaraṃ vilokya sthitaḥ। Tatas mantriṇāṃ madhye, Bharataḥ mātaraṃ pratyuvāca— "Na rājyam icchāmi, nāpi mantriṇāṃ saha mantraṃ kariṣye, nāpi mātaraṃ। Yad rājñā abhiṣekaḥ kṛtaḥ, tad aham na jānāmi, dūre hi Shatrughnena saha avasam। Rāmasya vanavāsaṃ, na ca Saumitrer apavāsanam, na ca Sītāyāḥ pravasanam, na ca katham etat jātaṃ, aham na jānāmi।" Ityevam uktavantaṃ Bharataṃ, dīnadṛṣṭiṃ mahātmaniṃ, Kausalyā tasya śabdaṃ śrutvā, Sumitrām idam abravīt— "Kaikeyīputraḥ Bharataḥ, yaḥ idaṃ kṛrakarma akarot, āgataḥ; draṣṭum icchāmi taṃ dīrghadarśinaṃ Bharatam।" Evam uktvā Sumitrām, sā śuklakṛṣṇavasanā, malināmbaradharā, kampamānā, mūrcchitā iva, yatra Bharataḥ, tatra jagāma। Tataḥ Bharataḥ, Shatrughnena saha, Rāmasya cānujaḥ, Kausalyāyāḥ nivāsaṃ jagāma। Tatra śokābhibhūtāṃ Kausalyām dṛṣṭvā, Shatrughnaḥ ca Bharataś ca, duḥkhitau, tāṃ śayānāṃ, prajñāhīnāṃ, pariṣvajya rudantau sthitau। Sāpi śokābhibhūtā, rudantī, teṣāṃ ruditaṃ śrutvā, Kausalyā Bharataṃ vākyam abravīt— "Yat te rājyam abhilaṣitam, tad anupahataṃ tvāṃ prāptam; Kaikeyī api śīghram etat krūrakarmā labdhavaty। Mama putraṃ valkalavasanaṃ vanavāsam preṣya, Kaikeyī kiṃ dharmaṃ paśyati, krūradṛṣṭiḥ sā? Na cirāt Kaikeyī mām api tatra preṣayiṣyati, yatra mama putraḥ, hiraṇyamaya iva, vasati। Athavā, aham api Sumitrayā saha, havis hutvā, yatra Rāghavaḥ, tatra gamiṣyāmi। Yadi vā tvam icchasi, adyaiva mām tatra naya, yatra puruṣavyāghraḥ mama putraḥ, tapaḥcarati। Etad rājyam, dhanadhānyasampannam, hastyaśvarathopetam, Kaikeyyā tava samarpitam।" Evam anekaiḥ paruṣaiḥ vākyaiḥ, akliṣṭaḥ Bharataḥ, śūlena vraṇam iva, gāḍhaṃ paritapyate sma। Tataḥ saṃbhrāntacittaḥ, pādayoḥ patitvā, bahudhā vilapya, mūrcchitaḥ, punaḥ saṃjñāṃ labdhvā, tatraiva tiṣṭhan dṛśyate। Tasyāṃ vilapantyām, Bharataḥ, saṃhitañjaliḥ, śokasaṃvṛtāṃ Kausalyām vākyam uvāca।