कौसल्यां धर्मसंयुक्तां पुत्रात् पृथक् कृत्वा, कैकेयी पापनिश्चया, अधर्मपथं प्रविष्टा, किं लोकेन गमिष्यसि, या त्वं नरकगामिनी स्याः? क्रूरे, न पश्यसि किम्, ज्येष्ठः पुत्रः रामः कौसल्याजन्यः पितृसमानः कुलस्य स्वाभाविकः शरणं भवति? पुत्रः मातुः अङ्गहृदयसमुत्पन्नः केवलं बन्धुत्वादेव न, सर्वेषां बान्धवानां प्रियतरः भवति। यथा पुरा धर्मात्मना सुरभ्या, देवैः पूजिता, पृथिव्याम् आत्मनः द्वौ पुत्रौ क्षीणौ क्लान्तौ च दृष्टौ। तौ मध्याह्ने शयानौ भूमौ, दुःखितौ दृष्ट्वा, सा सुरभिः शोकविह्वला अश्रुपूर्णलोचना बभूव। सा महात्मनः देवराजस्य अधः गतवती, सुरभिगन्धयुक्ताः सूक्ष्मा अश्रविन्दवः तस्याः शरीरात् पतिताः। तान् सुरभिगन्धिनः अश्रून् स्वशरीरे पततः दृष्ट्वा, इन्द्रः देवराजः सुरभिं अधिकेन मान्यतया पश्यति स्म। तां दुःखार्तां, व्यथितां, आकाशस्थां सुरभिं दृष्ट्वा, शक्रः चिन्तया समुपेतः। तस्याः शोकदुःखार्तां दृष्ट्वा, स कीर्तिमान् वज्रधारी इन्द्रः, समीपमागत्य, कृताञ्जलिः, ससन्देहं वाक्यमब्रवीत् — "नूनम् कुतश्चित् महद् भयम् न स्यात्? कस्य हेतोः त्वं दुःखिता? सर्वहिते रता, वद।" तथा उक्ता सुरभिः, वाक्यकुशलाः स्थिता, देवराजेन, प्रत्युवाच — "न तव कुतश्चित् आपदस्ति, सुरेन्द्र; आत्मनः दुःखितयोः पुत्रयोः अहं शोकिता।" "एतौ दुःखितौ कृशौ, भास्करकिरणैः तप्तौ, कृषकेण क्लान्तौ च दृष्ट्वा, अहं दुःखिता।" "स्वशरीरसमुत्पन्नौ, क्लेशार्तौ, भारपीडितौ पुत्रौ दृष्ट्वा, अहं पीडिता; पुत्रात् प्रियतरं किमपि नास्ति।" "या सहस्रपुत्रा अपि, जगद् व्याप्य स्थिताः, सा अपि रुदन्ती दृश्यते, न कोऽपि पुत्रात् प्रियतरः शक्रेण मन्यते।" "या सदाचारा, सदैव लोकसंरक्षणे प्रवृत्ता, स्वभावेन च कर्मणा च उत्तमा, सा अपि सहस्रपुत्रा दुःखिता; कौसल्या तु रामवियोगेन कथं न दुःखिता स्यात्?" "सा एकपुत्रा पतिव्रता कौसल्या त्वया पुत्रवियोगिनी कृता; तस्मात् त्वं दुःखमवाप्स्यसि, इहामुत्र च।" "नूनम्, भ्रातुः पितुः च ऋणं प्रतिपादयिष्यामि, तेषां च कीर्तिं धारयिष्यामि, असंशयम्।" "कौसल्यायाः दीप्तिमन्तं पुत्रं आनयित्वा, अहम् अपि स्वयम् मुनिवास्य वनं यास्यामि।" "त्वया कृतं पापं मया सोढुं न शक्यते, नगरीजनानां अश्रुपूर्णकण्ठानां साक्षिणां मध्ये, तवायं दुरात्मा संकल्पो मया न सह्यः।" "तस्मात् अग्निं प्रविश, वा दण्डकवनं स्वयम् गच्छ, वा ग्रीवायां रज्जुं बद्ध्वा, अन्यः ते नास्ति गतिः।" "यदा सत्यपराक्रमः रामः पृथिव्यां प्रत्यागच्छति, तदा अहम् अपि धर्मं कृत्वा, निर्वासदोषात् विमुक्तः भविष्यामि।" इति सः, वनगजेन्द्र इव अंकुशशूलाभिहतः, क्रोधात् भूमौ पतितः, सर्प इव श्वसन्। रक्तनेत्रः, विस्रस्तवस्त्राभरणः, भूमौ पतितः, रिपुंप्रमर्दनः, उत्सवसमाप्तेः इन्द्रध्वज इव, तस्थौ। दीर्घकालानन्तरं, चेतनां पुनः प्राप्तः बलवान् भरतः अश्रुपूर्णलोचनः शोकाकुलां मातरं अपश्यत्। ततः मन्त्रिणां मध्ये भरतः स्वमातरं प्रति व्यजिज्ञपत् — "न राज्यं मम रोचते, न मन्त्रिभिः न मातृभिः च सह सम्प्रदिश्यामि।" "राज्ञा कृतस्याभिषेकस्य अहं किञ्चिदपि न जानामि; दूरस्थः शत्रुघ्नसहितः स्थितः अस्मि।" "रामस्य वनवासस्य, सौमित्रेः अपि निर्गमनस्य, सीतायाः च, किं प्रकारेण जातमिति न वेद्मि।" एवं भरतः महात्मा विलपन्, कौसल्या तस्य शब्दं श्रुत्वा सुमित्रां प्रति इदं वचनमब्रवीत् — "भरतः कैकेयीपुत्रः, यः क्रूरं कर्म कृतवान्, आगतः; तम् दूरदर्शिनं भरतं द्रष्टुम् इच्छामि।" इति सुमित्रां उक्त्वा, सा मलिनवस्त्रा, विवर्णा, कम्पमाना, मूर्च्छिता च, यत्र भरतः तत्र जगाम। ततः भरतः शत्रुघ्नसहितः रामानुजेन च, कौसल्यायाः निकेतनं प्रति प्रस्थितः। तत्र कौसल्यां दुःखार्तां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नभरतौ दुःखपूर्णौ, तां शोकविह्वलां, प्रमूढेन्द्रियां, आलिङ्ग्य, अश्रूण्यपातयन्। तौ स्वयम् अपि रुदन्तौ, तां कुलपत्नीं धीरां च विलपन्तीं उपगम्य, कौसल्या भरतं प्रति दुःखार्ता इदं वचनमब्रवीत् — "राज्यं यत् त्वया अभिलषितम्, तद् विघ्नरहितं प्राप्तम्; तद् कैकेयी त्वदीयम् शीघ्रं क्रूरकर्मणा प्राप्तवती।" "मम पुत्रं वाल्कलधारिणं वनं प्रेष्य, कैकेयी क्रूरदृष्टिः कं धर्मं पश्यति?" "शीघ्रं कैकेयी मामपि तत्रैव प्रेषयिष्यति, यत्र मम तेजस्वी सुवर्णसदृशः पुत्रः वसति।" "वा, अहम् अपि सुमित्रया सह, पूर्वं होमं कृत्वा, तत्रैव राघवसमीपं हर्षेण यास्यामि।" एवं सुसम्प्रवाहितं, शोकविह्वलानां भरतादीनां कौसल्यादीनां च संवादं, धर्मपथानुगमनं च, महर्षयः श्रुत्वा, धर्मार्थसद्भावं मनसि स्थापयन्ति।