भरतः क्रुद्धः कैकेयीं प्रति उवाच—"त्वं न तु धर्मज्ञस्य सत्यस्य च राज्ञः, अश्वमेधस्य अधिपतेः, पुत्री; राक्षसी हि जातासि, पितुः कुलनाशाय समुत्पन्ना। त्वया धर्मनिष्ठः सत्यपरायणश्च रामः दुःखितः वनं प्रेषितः, पितरश्च स्वर्गलोकं गतः। अस्य पापस्य फलतः त्वं अधुना मया परित्यक्ता, पितृहीना, भ्रातृभिः अपहृता, लोके सर्वत्र गर्हिता च मुख्यताम् अवाप्ता। धर्मसंयुक्तां कौसल्यां पुत्रात् पृथक्कृत्वा, पापे निश्चिता, त्वं अद्य केन लोकेन गमिष्यसि, यत् नरकपथगामिनी स्याः? "क्रूरे, न जानासि किल यः ज्येष्ठः पुत्रः, कौसल्यायाः जातः, पित्रा तुल्यः, स एव कुलस्य शरणं स्वाभाविकं? पुत्रः मातुः अङ्गसंभूतः हृदयसंभूतश्च, तस्मात् स बन्धुभ्यः अधिकं प्रियः, न केवलं बन्धुत्वात्। एकदा धर्मिष्ठा सुरभिः, देवैः पूजिता, द्वौ पुत्रौ भूमौ श्रान्तौ मूर्च्छितौ दृष्ट्वा, मध्याह्ने भूमौ पतितौ तौ दृष्ट्वा, सा शोकसमन्विता अश्रुपूर्णलोचना रुरोद। सा महात्मनः देवराजस्य अधः गच्छन्ती, सुरभेः गन्धयुक्ताः सूक्ष्माः बिन्दवः शरीरात् पतन्ति स्म। तान् सुरभेः सुगन्धीन् अश्रूणि स्वशरीरं पतन्ति दृष्ट्वा, इन्द्रः अपि सुरभिं अधिकेन मान्यतया अपश्यत्। "शक्रः तां व्यथितां दुःखार्तां व्याकुलां व्योम्नि स्थितां दृष्ट्वा, स्नेहेन उपेत्य, कृताञ्जलिः, चिन्तया वाचा इदं उवाच—'कच्चित् नः कुतश्चित् महद् भयम्? किमर्थं त्वं दुःखिता? सर्वहिते, ब्रूहि।' इति उक्ता सुरभिः, वाक्यविशारदा स्थिरा, देवानाम् अधिपतिं प्रत्युवाच—'न ते कुतश्चित् आपदस्ति, सुरेश; स्वपुत्रयोः दुःखार्तयोः दुःखिता अस्मि।' 'एते द्वौ कृशौ दुःखितौ सूर्यरश्मिभिः दग्धौ, कृषकेण क्लान्तौ दृष्ट्वा, अहं शोकिता अस्मि।' 'मम एव शरीरे जातौ, क्लान्तौ भारसमन्वितौ, तौ दृष्ट्वा अहं पीडिता अस्मि; पुत्रात् प्रियं नास्ति।' 'या सहस्रपुत्रा अपि लोके दृश्यते रुदती, शक्रः अपि पुत्रात् प्रियं न मन्यते।' "सा या सदाचारा, लोकधारणा, नित्यं शीलसम्पन्ना, स्वभावेन च कर्मभिः च, सा अपि सहस्रपुत्रा सती, सर्वपुत्रवियोगवत् शोचति; तर्हि कौसल्या एकपुत्रा रामवियोगिनी कथं न शोचेत्? सा पतिव्रता एकपुत्रा, त्वया पुत्रवियुक्ता कृता; तस्मात् त्वं दुःखं प्राप्स्यसि, इह च परत्र च। नूनं भ्रात्रा पित्रा च कृतं प्रत्युपकर्तास्मि, तयोः च कीर्तिं धारयिष्यामि, न संदेहः। कौसल्यायाः तेजस्विनं पुत्रं आनयित्वा, अहं स्वयं मुनिवासितं वनं गमिष्यामि। त्वया कृतं पापं सहे न शक्नोमि, नगरवासिनः अश्रुपूर्णकण्ठाः सन्तः, तव पापकृत्यं न सहिष्ये। तस्मात् अग्निं प्रविश, वा दण्डकारण्यं स्वयं गच्छ, वा ग्रीवायां रज्जुं बद्ध्वा गच्छ; अन्यः ते नास्ति गतिः। यदा सत्यवीर्यः रामः पृथिवीं पुनरागमिष्यति, तदा अहं अपि धर्मं कृत्वा, निर्वासपङ्कात् विमुक्तः स्याम्।" एवं स वनगजः इव अंकुशशूलेन ताडितः, कोपसम्भृतः भूमौ पपात, फणिन् इव श्वसन्। रक्तलोचनः, विकीर्णवस्त्रः, समस्ताभरणं विसृज्य, स रिपुसूदनः भूमौ पतितः, उत्सवान्ते इन्द्रध्वज इव। ततः सर्गः पञ्चसप्ततितमः आरभ्यते। दीर्घकालं मूर्च्छितः स महाबलः, अश्रुपूर्णलोचनः, शोकाकुलां मातरं विलोकयामास। ततः मन्त्रिवर्गे, भरतः मातरं प्रति व्याजहार—"न राज्यं कामये, न मन्त्रिभिः, न मातृभिः सह मन्त्रयिष्ये। न अहं राज्ञा कृतस्य अभिषेकस्य किञ्चित् जानामि; दूरस्थः शत्रुघ्नसहितः आसीत्। न अहं रामस्य वनवासस्य, न सौमित्रेः, न सीतायाः निष्क्रान्तेः किञ्चित् जानामि।" एवं महात्मा भरतः विलपन्, कौसल्या तस्य शब्दं श्रुत्वा, सुमित्रां इदं वचनं अब्रवीत्—"भरतः कैकेयीसुतः, यः क्रूरं कर्म अकरोत्, आगतः; सुदर्शिनं भरतं द्रष्टुम् इच्छामि।" इति सुमित्रां उक्त्वा, सा मलिनवस्त्रा, विवर्णा, कम्पमाना, मूर्च्छिता, यत्र भरतः तत्र जगाम। तदा भरतः शत्रुघ्नेन सह रामानुजेन च, कौसल्यायाः निवेशनं प्रति जग्मुः। तत्र कौसल्यां शोकसन्तप्तां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नभरतौ दुःखितौ तां शोकाभिभूतां मूर्च्छितां परिष्वज्य, अश्रुपूर्णलोचनौ, सान्त्वयताम्। अथ कौसल्या, महतीं व्यथां अनुभूय, अश्रुपूर्णलोचना, भरतं प्रति इदं वचनम् उवाच—"यद् राज्यं त्वया कामितं, तद् विघ्नरहितं प्राप्तम्; नूनं कैकेयी त्वरया क्रूरेण कर्मणा तत् ते उपपादयत्।