कौसल्यया, सुमित्रया चान्याभिः च मम मातृभिः, महता शोकबारेण पीडिताभिः, त्वया कुलपांसन्या, महद् दुःखं अनुभूतम्। न त्वं तस्य प्राज्ञस्य धर्मिष्ठस्य अश्वमेधाधिपतेः राज्ञः दुहिता; राक्षसी त्वं, पितुः कुलनाशाय जातासि। त्वत्तः कारणात् धर्मनिष्ठः सत्यपरायणश्च रामः दुःखितः वनं प्रस्थितः, पिताश्च स्वर्गलोकं गतः। अस्य पापस्य फलात् त्वं अधुना प्रधानं स्थानं प्राप्ता, मया परित्यक्ता, पित्रा विहीना, भ्रातृभिर्वर्जिता, लोके च निन्दिता। धर्मसंयुक्तां कौसल्यां पुत्रवियोगे स्थितां, त्वं पापकर्मणा तस्याः पुत्रात् पृथक् कृत्वा, अद्य केन लोकं गमिष्यसि, या नरकाय पतितासि? क्रूरे, न जानासि किम्, यः ज्येष्ठः रामः पितृसमानः कौसल्यासुतः, स एव कुलस्य स्वाभाविकः शरणः। पुत्रः मातुः अङ्गसंभूतः हृदयसमुत्थश्च, तस्मात् सः स्वजनात् अपि अधिकः प्रियः, न केवलं बन्धुसम्बन्धान्मात्रम्। यथा श्रुतम्, कदाचित् सुरभिः धर्मज्ञा देवैः पूजिता, भूमौ स्वौ द्वौ सुतौ श्रान्तौ विमूढावपश्यत्। तौ पुत्रौ मध्याह्ने क्लान्तौ भूमौ शयानौ दृष्ट्वा, सा मातुः स्नेहेन बाष्पपूर्णेक्षणा विललाप। सा महात्मनः इन्द्रस्य अधः सञ्चरन्ती, सुरभिगन्धयुक्ताः सूक्ष्माः बिन्दवः तस्याः शरीराज् जग्मुः। स्वशरीरात् पतन्तीं तां गन्धयुक्तां बाष्पबिन्दुं दृष्ट्वा, स्वदेहे पतितां, इन्द्रः अपि सुरभिं अधिकेन मान्यतया अपश्यत्। तां व्याकुलां विलपन्तीं दुःखार्तां व्योम्नि स्थितां दृष्ट्वा, शक्रः तां पश्यन्, दुःखातुरां सुरभीम् अवलोकयामास। तस्याः दुःखदुःखिता भावं दृष्ट्वा, महातेजाः वज्रधारी इन्द्रः, ससङ्कटः, अञ्जलिं कृत्वा, समीपं गत्वा इदं वचनं उवाच— "कुतः नः कश्चिद् महान् आपद्भयः अस्ति? कथं त्वं दुःखिता? सर्वसत्त्वहिते, कारणं वद।" एवं सुरेशेन पृष्टा, वाक्यविशारदा, स्थिता सुरभिः प्रत्युवाच— "न ते कश्चिद् आपद्भयः, सुरेश्वर; किन्तु मम सुतयोः दुःखदशां दृष्ट्वा अहं शोकिता। एते द्वौ मम तनयौ कृशौ दुःखितौ, कृषकेण क्लान्तौ, सूर्यरश्मिभिः दग्धौ, दृष्ट्वा अहं दुःखिता। मम शरीराज् जातौ, भारार्तौ, दुःखितौ दृष्ट्वा, अहं पीडिता; पुत्रात् प्रियं किमपि नास्ति। या सहस्रपुत्रा अपि सर्वं जगद् व्याप्तवत्यपि, सा अपि शक्र, पुत्रवियोगे रुदन्ती दृश्यते; पुत्रात् प्रियं न किञ्चन। सा सदा अद्वितीया, सदा लोकसंरक्षणे प्रवृत्ता, सदा धर्मिष्ठा, स्वभावेन च कर्मणा च श्रेष्ठा। सा अपि सहस्रपुत्रा सन्ती, पुत्रवियोगे रुदतीव, तर्हि कौसल्यायाः किं वदामः, या एकपुत्रा रामवियोगिनी?" "एकपुत्रा पतिव्रता सा कौसल्या त्वया पुत्रवियोगिनी कृतासि; अतः त्वं सदा दुःखं प्राप्स्यसि, इहापि परत्र च। अहं स्वबन्धुभ्यः पित्रे च ऋणं पूर्णं दास्यामि, तयोः यशः च धारयिष्यामि, अत्र न संशयः। कौसल्यायाः तेजस्विनं पुत्रं आनयित्वा, अहं स्वयम् ऋषिवासितं वनं प्रवेक्ष्यामि। त्वया कृतं पापं न सहिष्ये, प्रजाः अश्रुपूर्णकण्ठाः मां पश्यन्ति; तव एतत् दुष्कृतं न सहनं मम। अतः त्वं वह्निं प्रविश, वा दण्डकवनं गच्छ, वा ग्रीवां बद्ध्वा गच्छ; अन्यः ते नास्ति गतिः। यदा सत्यधृतिः रामः पृथिवीं पुनः प्राप्स्यति, तदा अहम् अपि धर्मं कृत्वा, वनवासदोषात् विमुक्तः भविष्यामि।" एवं स शरभः इव वनमध्ये अंकुशशूलाभिहतः, कोपेन भूमौ पतितः, सर्प इव निःश्वसन्। रक्तलोचनः, विशीर्णवस्त्रः, सर्वाभरणविहीनः, स शत्रुनाशनः भूमौ पतितः, उत्सवसमाप्तौ इन्द्रध्वज इव, शयानः। एष पञ्चसप्ततितमः सर्गः; शृणु। चिरकालेन चेतनां प्राप्तः स महाबलः, अश्रुपूर्णलोचनः, शोकाकुलां मातरं दृष्ट्वा। ततो मन्त्रिमध्ये भरतः मातरं प्रति उवाच— "न राज्यम् इच्छामि, न मन्त्रिभिः, न मातरं सह मन्त्रयिष्ये। न अहं तेन राज्ञा अभिषेचनस्य किमपि जानामि; अहं दूरस्थः शत्रुघ्नसहितः आसीत्। न अहं रामस्य वनवासस्य, न सौमित्रेः, न सीतायाः निर्वासनस्य किमपि वेद्मि, न च तस्य कारणम्।" एवं रुदन् महात्मा भरतः, तस्य शब्दं श्रुत्वा, कौसल्या सुमित्रां प्रति इदं वचनं उवाच— "कैकयीपुत्रः भरतः, यः एतत् क्रूरं कर्म अकरोत्, आगतः; अहं तं दूरदर्शिनं भरतं द्रष्टुम् इच्छामि।" इति सुमित्रायै उक्त्वा, सा शोककर्शिता मलिनवस्त्रा, कम्पमाना, चेतनाहीनवत्, यत्र भरतः तत्र जगाम। ततो भरतः शत्रुघ्नेन च रामानुजेन सह, कौसल्यायाः निवेशनं प्रति प्रस्थितः। तत्र शोकसंतप्तां कौसल्यां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नभरतौ दुःखितौ, शोकाभिभूतां भूमौ पतितां तां आलिङ्ग्य, अश्रुपूर्णलोचनौ तां धर्मज्ञां महतिं स्त्रीं उपगम्य, शोकातुरां विलपन्तीं, कौसल्या भरतं प्रति दुःखार्ता इदं वचनं उवाच।