भरतः, मातरं कैकेयीं प्रति कोपपूर्णः कष्टदुःखेन व्याकुलः, ताम् उग्रं वचः प्राह—“त्वं यद्यपि मातृरूपिणी, तत्त्वतः मे शत्रुः; निर्दया राज्यलोलुपा, त्वया सह मम संभाषणं न कर्तव्यम्। पापकारिणि, पतिहन्त्री, त्वं अधमाः। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च मातरः, त्वया महतीं शोकव्यथां अनुभूताः, वंशदूषिणि। न त्वं अश्वमेधाधिपस्य धर्मज्ञस्य राजा पुत्री; राक्षसी, पितृवंशविनाशाय जातासि। त्वया धर्मनिष्ठः सत्यपरायणः रामः दुःखितः वनं प्रेषितः, पितरः स्वर्गलोकं गतः। एतत् पापकर्मणः फलम्—त्वं अधुना प्रमुखा, मया त्यक्ता, पितृहीना, भ्रातृभिः परित्यक्ता, लोके सर्वैः निन्दिता। धर्मसंयुक्तां कौसल्यान् पुत्रात् पृथक् कृत्वा, पापसंकल्पिनी, त्वं किं लोकं गमिष्यसि? नरकं गन्तव्यं तव। क्रूरा, न वेत्सि यत् ज्येष्ठः पुत्रः रामः कौसल्यान् जातः, पितृतुल्यः, कुलस्य शरणम्। पुत्रः मातुः अंगहृदयसमुत्पन्नः, तस्मात् स्नेहात् अन्यात् अधिकप्रियः, न केवलं बन्धुत्वात्। यथा धर्मात्मा सुरभिः, देवैः पूजिता, द्वौ पुत्रौ भूमौ श्रान्तौ मूढावस्थाव् अपश्यत्। मध्याह्ने भूमौ शयानौ श्रान्तौ पुत्रौ दृष्ट्वा, सा अश्रुपूर्णनेत्रा दुःखात् विलपन्ती। महात्मनः देवेशस्य अधः गच्छन्त्या सुरभ्याः शरीरात् सुगन्धिताः सूक्ष्माः बिन्दवः पतिताः। स्वयं इन्द्रः, देवाधिपः, तान् सुरभिगन्धयुक्तान् अश्रुबिन्दून् शरीरम् उपगतान् दृष्ट्वा, सुरभिं अधिकं सम्मानम् अकरोत्। शक्रः, ताम् आकाशस्थां, शोकाकुलां, विलपन्तीं सुरभिं दृष्ट्वा। दुःखाकुलां दृष्ट्वा, वज्रधारी इन्द्रः, सन्नतपाणिः समीपमागतः, चिन्तितः प्राह—“कुतः कापि महती आपत्तिर्नास्ति? किं कारणं दुःखस्य? सर्वहिते इच्छति, वद।” इन्द्रेण उक्ता सुरभिः, वाक्यकुशलाः, स्थिरा, प्रत्युवाच—“न तव काचिद् आपत्तिर्नास्ति, अमराधिप; किन्तु स्वपुत्रयोः दुःखितयोः शोकितास्मि। द्वौ कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिभिः तप्तौ कृषकदुःखेन क्लान्तौ दृष्ट्वा, देवाधिप, व्यथिता अस्मि। स्वदेहसमुत्पन्नौ, दुःखितौ, भारपीडितौ पुत्रौ दृष्ट्वा, व्यथा अप्रियं; पुत्रात् प्रियं नास्ति। यद्यपि सहस्रपुत्रा सर्वलोकं पूरयन्ती विलपन्ती दृश्यते, शक्रः पुत्रात् प्रियं न अन्यं मन्यते। सदा अतीव उत्तमा, लोकपालना, धर्मनिष्ठा, स्वभावकृत्येन। अपि च सहस्रपुत्रा दुःखिता सर्वपुत्रविहीना इव; कौसल्यायाः तु रामविहीनायाः किं कथ्यते? एकपुत्रा पतिव्रता कौसल्या, त्वया तस्य वियोगिता कृता; अतः सदा दुःखं अनुभविष्यसि, इह च परत्र च। अहं भ्रातृपितृयोः ऋणं सम्पूर्णं दास्यामि, तेषां कीर्तिं च धारयिष्यामि, न संशयः। कौसल्यान् तेजस्विनं पुत्रं पुनः आनयित्वा, अहं स्वयं वनं गमिष्यामि, यत्र ऋषयः निवसन्ति। त्वया कृतं पापं न सहनं शक्यं, नागरैः अश्रुकण्ठैः पश्यद्भिः, तव पापकृत्यं न सहनं मम। अतः अग्निं प्रविश, वा दण्डकवनं गच्छ, वा ग्रीवायां रज्जुं बद्ध्वा; अन्यः न ते शरणम्। यदा सत्यवीर्यः रामः पुनः पृथिवीं आगमिष्यति, तदा अहं धर्मं कृतवान् स्यामि, वनवासदोषात् विमुक्तः। इति, वनस्थगजः शूलपट्टशाभिहतः इव, स भूमौ कोपात् पतितः, नागः इव स्फुरन्। रक्तनेत्रः, स्रस्तवस्त्रः, सर्वाभरणविहीनः, शत्रुसूदनः भूमौ पतितः, इन्द्रध्वजः उत्सवसमाप्तेः इव। एवं पञ्चसप्ततितमः सर्गः आरभ्यते। दीर्घकालं पश्चात्, चेतनां पुनः प्राप्य, महाबलः भरतः अश्रुपूर्णनेत्रः, शोकाकुलां मातरं अपश्यत्। ततः मन्त्रिणां मध्ये भरतः मातरं प्रत्यनुनिन्दन्—“न राज्यं इच्छामि, न मन्त्रिभिः, न मातरं सह मन्त्रयिष्यामि। न अहं राज्ञः अभिषेकविधानम् अवेदम्; अहं शत्रुघ्नसहितः दूरस्थः आसम्। न अहं रामस्य वनगमनम्, न सौमित्रेः, न सीतायाः निर्वासनम्, न कथं जातम् अवेदम्।” भरतः महात्मा एवं विलपन्, कौसल्या तस्य वाक्यं श्रुत्वा, सुमित्रां प्राह—“कैकेयीपुत्रः भरतः, क्रूरकर्मा, आगतः; भरतः द्रष्टुम् इच्छामि, यः दूरदर्शी।” इत्युक्त्वा सुमित्रां, सा शोकवर्णा, मलिनवस्त्रधारिणी, कम्पमाना, मूढा, यत्र भरतः तत्र गच्छति। ततः भरतः शत्रुघ्नसहितः, रामानुजः च, कौसल्यान् निवासं गच्छन्। तत्र कौसल्यां शोकाकुलां दृष्ट्वा, शत्रुघ्नः भरतः च, दुःखपूर्णौ, ताम् शोकविह्वलां, मूढां, अङ्के निषण्णां आलिङ्गन्।