भरतः, दुःखेन विक्लवः, क्रोधविस्फारितनयनः, कैकेयीं मातरं क्रूरकर्मणि दुष्टहृदयं तदा सम्बोध्य उवाच—"राज्ये हीनं त्वां, हे कैकेयि, पापकर्मणि, धर्मपरित्यक्तां, रुदन्तीं मरणं मा प्राप्स्यसि। किं पापं त्वया कृतं यद् राज्यः, धर्मात्मा रामश्च, तव कर्मणा मृत्युम् अपवासनं च सममुपगतौ? त्वया कुलनाशनात् गर्भवधदोषः लब्धः; तस्मात् नरके पत त्वं, पतिं न प्राप्स्यसि। सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा, मां अपि भयमुपनय्य, घोरकर्मणि त्वया पापं कृतमस्ति। त्वदर्थं पितरं मम मृतं, रामोऽरण्यं गतः, लोकस्य मध्ये मां लज्जयासि। या मातरं इव दृश्यसे, शत्रुं तत्त्वतः, क्रूरा राज्यलोभिनी, त्वया सह न भाषिष्ये, पापकारिणि, पतिघातिनि। कौशल्या सुमित्रा अन्याश्च मातरः दुःखेन क्लिष्टाः, त्वया कुलपांसनिनि, पीडिताः। न त्वं धर्मज्ञस्य अश्वमेधस्य राज्ञः कन्या; राक्षसी त्वं, पितृवंशनाशनाय जातासि। त्वदर्थं धर्मनिष्ठः सत्यपरायणः रामः दुःखेन वनं प्रस्थापितः, पितरं स्वर्गं गतः। पापकर्मणि, त्वं मया त्यक्ता, पितृहीना, भ्रातृभिः परित्यक्ता, सर्वेण लोकस्य तिरस्कृता मुख्यत्वं प्राप्स्यसि। कौशल्यां धर्मसंयुक्तां पुत्रात् पृथक् कृत्वा, पापेच्छया, त्वं नरकगामिनी, अद्य कं लोकं गमिष्यसि? क्रूरे, न जानासि वा यः ज्येष्ठः पुत्रः पितृसमः कौशल्यायाः जातः, स एव कुलस्य शरणं स्वाभाविकः? पुत्रः मातुः अङ्गहृदयसम्भवः, स एव स्वजनात् अधिकप्रियः, न केवलं बन्धुत्वात्। कदाचिद् धर्मज्ञा सुरभिः, देवैः पूजिता, स्वौ द्वौ पुत्रौ भूमौ क्लान्तौ अचेतनौ दृष्ट्वा, मध्याह्ने तले शयानौ, अश्रुपूर्णलोचना, शोकविह्वला बभूव। सा महात्मन इन्द्रस्याधः सञ्चरन्ती, सुरभिगन्धयुक्ताः सूक्ष्माः बिन्दवः तस्याः शरीरात् पतन्ति स्म। तां सुरभिगन्धिन्यः अश्रूणि स्वकायं पतन्ति दृष्ट्वा, स्वयमपि इन्द्रः, तां सुरभिं अधिकेन मान्यतया पश्यति स्म। ताम् अवलोक्य, शक्रः व्योम्नि स्थितां सुरभिं दुःखार्तां रुदतीं शोकसंविग्नां दृष्ट्वा, तेजस्वी वज्रपाणिः इन्द्रः समीपं गत्वा, कृताञ्जलिः, साशङ्कं वाक्यम् अब्रवीत्—'कुतश्चिद् नः महद् भयम् अस्ति? किमर्थं दुःखिता असि? ब्रूहि, सर्वहिते रता।' इति उक्ता तु सुरभिः, वाक्यविशारदा स्थिरा, तं प्राज्ञं देवराजं प्रत्युवाच—'न कुतश्चिद् ते भयम्, अमराधिपते; आत्मनः दुःखार्तानां पुत्राणां दुःखेन तु शोकिता अस्मि। एते द्वौ कृशौ दुःखितौ, सूर्यरश्मिभिः तप्तौ, कृषकेण क्लान्तौ दृष्ट्वा, देवराज, शोकिता अस्मि। आत्मनः शरीरसम्भवौ, भारार्तौ, दुःखितौ दृष्ट्वा, मम मनः पीड्यते; न पुत्रात् प्रियतरं किञ्चित्। या सहस्रपुत्रा अपि लोके दृश्यते रुदती, शक्रः न कञ्चन पुत्रात् प्रियतरं मन्यते। या सदा सदाचारिणी, लोकरक्षणपरायणा, सदा महात्मा धर्मनिष्ठा, तस्याः स्वभावकृत्येनैव—सा अपि सहस्रपुत्रा सन्ती, एकपुत्रवियोगवत् शोकिता; कौशल्या तु रामवियोगिनी, कथं न शोकिता स्यात्? सा एकपुत्रा पतिव्रता, त्वया तस्याः पुत्रो हृतः; तस्मात् त्वं दुःखमवाप्स्यसि, इह च परत्र च। अहं पुनः भ्रातुः पितुः च ऋणं सम्यग् दास्यामि, तयोः यशः च स्थापयिष्यामि, न संशयः। कौशल्यायाः तेजस्विनः पुत्रं प्रत्यागम्य, अहम् अपि स्वयम् ऋषिवासं वनं यास्यामि। त्वया कृतं पापं न सहिष्ये, नागरिकैः अश्रुपूर्णकण्ठैः पश्यद्भिः सह, तव पापकृत्यं न सहिष्ये। अतः अग्नौ प्रविश, वा दण्डकारण्यं प्रव्रज, वा गले पाशं बद्ध्वा, अन्यं शरणं न ते अस्ति। यदा रामः सत्यवीर्यः पृथिवीं प्रत्यागमिष्यति, तदा अहम् अपि धर्मं कृत्य, वनवासपापात् शुद्धः भविष्यामि।" एवं स, वनगज इव शूलपट्टिकाभिः ताडितः, क्रोधेन भूमौ निपपात, सर्प इव निश्वसन्। तस्य नेत्रे रागेण रक्ते, वस्त्राणि विक्षिप्तानि, भूषणानि सर्वाणि त्यक्तानि; स शत्रुनाशनः भूमौ पतितः, इन्द्रध्वज इव उत्सवसमाप्तौ। एष पंचसप्ततितमः सर्गः—शृणु। चिरकालात् चेतनां पुनः प्राप्य, बली भरतः अश्रुपूर्णलोचनः शोकार्तां मातरं निरीक्ष्य स्थितः। ततः मन्त्रिभिः मध्ये, भरतः मातरं प्रति उवाच—"न राज्यं मम रोचते, न मन्त्रिभिः, न मातृभिः सह मन्त्रयिष्ये। नाहं राज्ञः अभिषेकस्य किञ्चित् जानामि; दूरस्थः शत्रुघ्नेन सह वसन् आसीम्। नाहं रामस्य वनवासस्य किञ्चित् वेद्मि, न सौमित्रेः सीतायाश्च अपवासस्य, कथंचिद् आगतम्।