एवं प्रकारेण वदन् महात्मा भरतः, शोकसम्भ्रान्तचित्तः, कठोरैः बहुभिः वाक्यैः मातरं ताडयन्, गिरिकन्दरस्थसिंहो यथा पुनः गर्जितवान्। ततो दीर्घकालं मातरं निन्दित्वा, महाबलः भरतः, कोपसमाविष्टः, पुनरपि तां वाक्यम् उवाच— "राज्याद् वञ्चिता भव, कैकेयि, क्रूरचारिणि, पापकर्मणि; धर्मं परित्यज्य, मा शोकेन मृत्युम् आप्नुहि। किं पापं राजा वा रामो वा धर्मात्मा त्वयि अकरोत्, येन तव कृत्येन तयोः मृत्युर्वनवासश्च समं प्राप्तौ? कुलं नाशयित्वा, गर्भघातिन्याः दोषं त्वं प्राप्यसि; कैकेयि, नरकं गच्छ, न पतिसलोकं प्राप्नुहि। त्वया कृतं घोरं कर्म, येन सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा, ममापि भयम् उत्पादितम्। त्वया पितरं मृतम्, रामं च वनं प्रापितम्, मम च लोकस्य मध्ये लज्जा कारिता। त्वं या मातरि रूपेण स्थितासि, परन्तु शत्रुरेव, क्रूरा, राज्यलोभिनी; अहं त्वया सह न भाषिष्ये, पापकर्मणि, पतिहन्त्री। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च मम मातरः, त्वया कुलपांसनि, महद् दुःखम् अनुभवन्ति। त्वं न धर्मज्ञस्य अश्वमेधस्य पत्न्याः पुत्री, त्वं राक्षसी, पितुः कुलनाशाय जातासि। त्वया कारणेन धर्मनिष्ठः सत्यपरायणश्च रामः दुःखितो वनं प्रस्थितः, पितरं च स्वर्गं गतः। एतेन पापेन त्वं मया परित्यक्ता, पितृहीना, भ्रातृभिश्च परित्यक्ता, लोके च निन्दिता, प्रधानत्वं प्राप्तवती। धर्मसंयुक्तां कौसल्यां पुत्रात् व्यपकृष्य, पापकर्मणि, त्वं नरकगामिनी, अद्य कं लोकं गमिष्यसि? न त्वं जानासि, क्रूरे, ज्येष्ठः पुत्रः रामः कौसल्याजातः पितृसमः कुलस्य शरणं स्वाभाविकम्। पुत्रः मातुः अङ्गहृदयसम्भूतः, तस्मात् बन्धुभ्यः अधिकं प्रियः, केवलं बन्धुत्वेन न। एकदा धर्मज्ञा सुरभिः, देवैः पूजिता, भूमौ स्थितौ स्वौ पुत्रौ श्राम्यन्तौ अवेक्ष्य, दुःखेन सन्तप्ता अश्रुपूर्णलोचना अभवत्। सा महात्मनः देवराजस्य अधस्तात् सञ्चरन्ती, सुरभिगन्धयुक्ताः सूक्ष्माः बिन्दवः शरीरात् पतन्ति स्म। इन्द्रः अपि, स्वशरीरे पतन्तीं तां सुरभिगन्धिनीं वारि दृष्ट्वा, सुरभिं अधिकेन आदरेण अपश्यत्। शक्रः तां व्यसनार्तां, व्याकुलां, दीनां, गगने स्थितां सुरभिं दृष्ट्वा, दुःखेन पीडितां सञ्ज्ञाय, वज्रपाणिः इन्द्रः सस्मितम् उपेत्य, कृताञ्जलिः, व्याकुलः वाक्यम् उवाच— 'कच्चित् न कश्चिद् भयम् अस्माकं समुपस्थितम्? कस्य हेतोः त्वं दुःखिता? सर्वहिते रता, कथय।' एवं देवेशेन पृष्टा, वाक्यकुशला, स्थिता सुरभिः प्रत्युवाच— 'न ते कुतश्चित् भयम्, अमराधिप; स्वपुत्रयोः दुःखेन अहं शोकिता।' 'एते मम तनुत्वचः दुःखिता, कृषकक्लिष्टौ, सूर्यरश्मिभिः तप्तौ, दृष्ट्वा दुःखिता अस्मि।' 'मम एव शरीराजातौ, भारक्लिष्टौ, पीडितौ पुत्रौ दृष्ट्वा, न किञ्चित् प्रियं पुत्रात् अस्ति।' 'या सहस्रपुत्रा अपि लोके दृश्यते शोकार्ता, शक्रः अपि पुत्रात् अन्यं न प्रियं मन्यते।' 'सा या सदाचारणी, लोकधारिणी, सद्वृत्ता, स्वभावेन कर्मणा च उत्तमा—' 'सा अपि सहस्रपुत्रा सती, सर्वेभ्यः वियुक्तेव शोचति; कौसल्यायाः तु एकपुत्रायाः रामवियोगे का स्थिति:?' 'सा पतिव्रता, एकपुत्रा, त्वया पुत्रवियुक्ता; तस्मात् त्वं दुःखं प्राप्स्यसि, इहापि परत्र च।' 'अहं भ्रातरं पितरं च कृतार्थयिष्यामि, तयोः च कीर्तिं स्थापयिष्यामि—नात्र संशयः।' 'कौसल्यायाः तेजस्विनं पुत्रं आनयित्वा, अहम् अपि मुनिवासं वनं गमिष्यामि।' 'त्वया कृतं पापं सहनं न शक्नोमि, जनाः अश्रुपूर्णकण्ठाः मां पश्यन्ति; तव पापकृत्तां न सहिष्ये।' 'अतः—त्वं वह्निं प्रविश, अथवा दण्डकवनं गच्छ, अथवा ग्रीवायां रज्जुं बद्ध्वा गच्छ; अन्यः ते नास्ति शरणः।' 'यदा धर्मनिष्ठः सत्यवीर्यः रामः पुनरागमिष्यति, तदा अहम् अपि निर्वासदोषात् विमुक्तः कृतकृत्यः भविष्यामि।' एवं वनगज इव अंकुशशूलैः ताडितः, स कोपेन भूमौ पतितः, सर्प इव श्वसन्। तस्य नेत्रे रक्तपक्ष्मणी, वस्त्राणि विमुक्तानि, भूषणानि अपि अपास्य, स शत्रुसूदनः भूमौ पतितः, उत्सवसमाप्तौ इन्द्रध्वज इव। ततः दीर्घकालं मूर्च्छितः सन्, महाबलः भरतः, अश्रुपूर्णलोचनः, शोकार्ता मातरं दृष्ट्वा स्थितः।