भरतः, रामं पुनरानीय, दृढनिश्चयेन हृदये, तस्य भक्तदासत्वं स्वीकर्तुम् उद्यतः, आत्मबलप्रभया दीप्तिमान् अभवत्। एवं कृत्स्नं वचनं कृत्वा, महात्मा भरतः, दुःखेन अभिभूतः सन्, कठोरैः शब्दैः मातरं ताडयन्, पुनः पर्वतगुहायां सिंह इव गर्जितवान्। ततः, मातरं निन्द्य पुनः, रोषवेगेन गृहीतः भरतः इदं वचनं पुनरुवाच— "राज्यं त्वं विहीना भव, कैकेयि, क्रूरकर्मणि, अधर्मनिष्ठे, अशुभकर्मणि, मा मृत्युम् अश्रूयमानं प्राप्नुहि। किं त्वया पापेन राजा वा धर्मात्मा रामो वा किञ्चित् अपराधितः, येन तवैव कृत्येन मृत्युः च वनवासः च उभयम् आगतम्? त्वया कुलनाशेन गर्भघातिन्याः दोषः आप्तः; कैकेयि, नरकं गच्छ, न पतिसंसर्गम् आप्नुहि। त्वया कृतमेनं घोरकर्म, सर्वलोकप्रियं परित्यज्य, मामपि भीतिं प्रापितवती। त्वत्तः एव पिता मे मृतः, रामः च वनं गतः, लोके च मामपि लज्जां प्रापितवती। या जननी रूपेण मम, सा शत्रुः वास्तवतः; राज्यलोभेन क्रूरा, त्वया सह न भाषितव्यम्, पापकर्मणि, पतिघातिनि। कौसल्या सुमित्रा अन्याश्च मातरः मम, महद् दुःखं प्राप्य, त्वया एव, कुलदूषिणि, क्लेशिता अभवन्। त्वं न धर्मज्ञस्य अश्वमेधस्य राज्ञः सुता, त्वं राक्षसी, पितृवंशनाशाय जातासि। त्वत्तः एव रामो धर्मनिष्ठः, सत्यपरायणः, शोकसंतप्तः वनं प्रस्थापितः, पितरं स्वर्गं प्रापितः। एतेन पापेन त्वं मुख्यत्वं प्राप्य, मया परित्यक्ता, पित्रहीना, भ्रातृभिः परित्यक्ता, लोके च घृणिता अभवः। कौसल्यां धर्मयुक्तां पुत्रवियोगेन त्वया पापनिश्चयेन विविक्तां कृत्वा, त्वं कतरं लोकं गमिष्यसि, यः नरकगामिनी असि? क्रूरे, न त्वं जानासि यः ज्येष्ठः पुत्रः रामः, कौसल्याजातः, पितृसमानः, कुलस्य स्वाभाविकः शरणः अस्ति। मातुः अङ्गसङ्कल्पात् हृदयात् जातः पुत्रः, तस्मात् अन्यस्मात् बन्धोः प्रियतरः, न केवलं सम्बन्धेन। किल, धर्मज्ञा सुरभिः, देवेन्द्रैः पूजिता, स्वौ पुत्रौ भूमौ क्लान्तौ विमूढौ दृष्ट्वा, दुःखेन अश्रूणि मुमोच। सा दिवि स्थित्वा, महेन्द्रस्य अधः गच्छन्ती, सुरभिगन्धिनि सूक्ष्मबिन्दूनि शरीरात् पातयन्ती, दुःखार्ता अश्रूणि मुमोच। देवेन्द्रः अपि, तानि सुरभिगन्धीनि अश्रूणि स्वशरीरे पतन्ति दृष्ट्वा, सुरभिं बहुमान्यत्। शक्रः, तां दुःखार्तां दिवि स्थितां विलपन्तीं दृष्ट्वा, चिन्तया उपेतः, संप्राप्तः, अञ्जलिं कृत्वा, इदं वचनमुवाच— 'नूनम्, न किञ्चिदपि भीषणम् अस्माकं समुपस्थितम्? कस्य हेतोः त्वं दुःखिता? ब्रूहि, सर्वहिते रता।' इति उक्ता सुरभिः, वाक्यनिपुणा, स्थिरा, देवराजं प्रत्युवाच— 'न ते कश्चन आपद्, अमराधिप, किन्तु मम पुत्रयोः दुःखेन अहम् शोकिता। एते द्वौ कृशौ क्लान्तौ, सूर्यरश्मिभिः तप्तौ, हलिनः भारेण पीडितौ दृष्ट्वा, अहं दुःखिता। मम एव शरीरसम्भूतौ, दुःखार्तौ, भाराक्रान्तौ, दृष्ट्वा तौ, अहम् अत्यन्तम् क्लिश्ये; न कश्चन पुत्रात् प्रियः अस्ति। या सहस्रपुत्रा अपि लोके दृश्यते अश्रूयमाणा, शक्रः अपि पुत्रात् प्रियतरं कञ्चन न मन्यते। या स्वभावेन च कर्मणा च अनुत्तमा, लोकसंस्थापनरता, शीलसम्पन्ना, सा अपि सहस्रपुत्रा सती, एकपुत्रवियोगेन शोकमुपगता; कौसल्या तु रामवियोगेन कथं न शोकिता स्यात्?' सा एकपुत्रा पतिव्रता कौसल्या, त्वया पुत्रवियोगिनी कृताऽसि; तस्मात् त्वं दुःखं प्रतिपत्स्यसे, इह च परत्र च। अहम् अपि भ्रातरं पितरं च सम्यक् प्रत्युपकारं करिष्यामि, तेषां यशः च स्थापयिष्यामि, नात्र संशयः। कौसल्यायाः सुतं दीप्तिमन्तं रामं प्रत्यानीय, अहम् अपि स्वयं मुनिवासं वनं यास्यामि। त्वया कृतं पापं न सहिष्ये, पुरजनाः अश्रुपूर्णकण्ठाः दृष्ट्वा, तव पापचेष्टां न सहिष्ये। अतः, अग्निं प्रविश, वा दण्डकवनं स्वयं गच्छ, वा ग्रीवायाम् अश्मनं बद्ध्वा, अन्यः ते नास्ति गतिः। यदा सत्यधृतिः रामः पुनः पृथिवीं प्रत्यागच्छति, तदा अहम् अपि धर्मं कृत्वा, वनवासदोषात् विमुक्तः भविष्यामि।' एवं, वनगज इव शूलशक्तिभिः ताडितः, सः कोपेन भूमौ पतितः, सर्प इव फुफ्फुकारं मुमोच। तस्य नेत्रे रक्ते, वसनं विवर्णम्, भूषणानि सर्वाणि त्यक्तानि, शत्रुतापनः सः भूमौ पतितः, उत्सवसमाप्तौ इन्द्रध्वज इव। एषा पंचसप्ततितमः सर्गः, शृणुत।