भरतः, मातरं प्रति दुःखेन कुपितः, तामिदम् उवाच—"त्वदर्थं हि अहं कष्टं कर्म करिष्यामि। वनात् भ्रातरं कुलप्रियं रामं प्रत्याहर्तुम् इच्छामि। रामं प्रत्याहृत्य दृढनिश्चयः अहं तस्य भक्तः सेवकः भविष्यामि, अन्तःशौर्येण दीप्तिमान्।" इति तथा भाषमाणः महात्मा भरतः, दुःखेन आक्रान्तः, कठोरवाक्यैः तां मातरं तुदन्, पुनः गिरिगुहायां सिंह इव गर्जितवान्। एवं तु मातरं निगृह्य, भरतः महाक्रोधेन पुनः वचनमब्रवीत्—"कैकेयि, राज्यात् वञ्चिता भव, क्रूरकर्मणि, धर्मपरित्यक्ता, मा रुदन् म्रियस्व। किं पापं त्वया कृतं येन नृपः वा धर्मात्मा रामः त्वया विनिपातितौ? कुलनाशकारिणि, गर्भवधदोषं प्राप्स्यसि; पितृवंशविनाशाय जातासि, न तु धर्मज्ञस्य राज्ञः अश्वमेधस्य स्वसुः। त्वया सर्वलोकप्रियः परित्यक्तः, अहम् अपि भीतः जातः। त्वद्वशात् पितरं त्यक्तवती, रामोऽपि वनं गतः; अहम् अपि लोकस्य मध्ये लज्जितः। त्वं मम माता इति दृश्यसे, परन्तु शत्रुः एव; राज्यलोभिनी, दुष्कर्मिणि, पतिघातिनि, न तव सह वदिष्ये। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च मातरः, महद्भिः शोकैः त्वया पीडिताः, कुलदूषिणि। त्वं न धर्मज्ञस्य राज्ञः अश्वमेधस्य कन्या, राक्षसी असि पितृवंशविनाशाय जाताऽसि। त्वद्वशात् रामः सत्यधृतिः धर्मनिष्ठः दुःखितः वनं गतः, पितरं स्वर्गं प्रापयः। एतेन पापेन त्वं प्रमुखा, मया परित्यक्ता, पितृहीना, भ्रातृभिः परित्यक्ता, सर्वेण लोकेन तिरस्कृता। कौसल्यां धर्मसंयुक्तां पापबुद्ध्या पुत्रात् पृथक् कृत्वा, कथं त्वम् अधर्मगामिनी, कुत्र लोकं गमिष्यसि? क्रूरे, न जानासि वा—ज्येष्ठः पुत्रः रामः कौसल्यायाः जातः, स एव कुलस्य शरणम्। मातुः अङ्गहृदयसम्भूतः पुत्रः, केवलं बन्धुत्वेन न, सर्वेभ्यः प्रियः भवति। यथा श्रूयते, सुरभिः धर्मज्ञा देवैः पूजिता, स्वौ द्वौ पुत्रौ पृथिव्यां श्रान्तौ मूर्च्छितौ दृष्ट्वा, मध्याह्ने भूमौ शयानौ, अश्रुपूर्णलोचना, शोकाकुला बभूव। सा महेन्द्रस्य अधः गच्छन्ती, सुरभिगन्धिनः सूक्ष्मबिन्दवः तस्याः शरीरात् पतन्तः दृष्टाः। इन्द्रः अपि तान् सुरभिगन्धिनः अश्रुबिन्दून् स्वशरीरे पतितान् दृष्ट्वा, सुरभिं अधिकं मानयामास। शक्रः तां व्यथितां, व्याकुलां, अश्रुपूर्णां, शोकग्रस्तां नभसि स्थितां दृष्ट्वा, वज्रपाणिः इन्द्रः ससंत्रासम् उपगम्य, अञ्जलिं कृत्वा, पप्रच्छ—"कच्चित् क्वचन महद् आपद् नास्ति? किमर्थं दुःखिता असि? सर्वहितैषिणि, ब्रूहि।" तं प्राज्ञं देवेश्वरं सुरभिः वाक्यविशारदा, स्थितप्रज्ञा, प्रत्युवाच—"न तव काचन आपद्, सुरेश; किन्तु मम स्वपुत्रयोः क्लेशदुःखेन शोकिता अस्मि। एते द्वौ दुर्बलौ दीनौ, सूर्यरश्मिभिः तप्तौ, कृषकेण श्रान्तौ दृष्ट्वा, अहं दुःखिता। मम स्वशरीरसम्भूतौ, भारार्तौ, क्लेशितौ पुत्रौ दृष्ट्वा, अहं पीडिता; पुत्रात् प्रियतरं नास्ति। या सहस्रपुत्रा अपि लोके दृश्यते शोकार्ता, तामपि पुत्रात् प्रियतरं न मन्यते शक्रः। सा स्वभावेन च कर्मणा च सदा अप्रतिमाचारिणी, लोकस्य पालनाय प्रवृत्ता, नित्यधर्मपरा; सा अपि सहस्रपुत्रा अपि, पुत्रवियोगं यथा शोकति, तथैव। कौसल्या तु एकपुत्रा, तस्याः रामवियोगेन त्वया दुःखिता, सदा दुःखं प्राप्स्यसि, अस्मिन्लोके परत्र च। अहं तु भ्रातरं पितरं च कृतज्ञतया सम्पूर्णं प्रत्युपकारं करिष्यामि; तयोः कीर्तिं च स्थापयिष्यामि, न संशयः। कौसल्यायाः तेजस्विनः पुत्रं प्रत्याहृत्य, अहम् अपि स्वयं मुनिवासं वनं यास्ये। त्वया कृतं पापं न सहिष्ये, दुःखार्द्रकण्ठैः प्रजाजनैः दृष्ट्वा, तवायं दुष्कृतनिश्चयः मया न सह्यः। अतः त्वं अग्निं प्रविश, वा दण्डकारण्यं गच्छ, वा गले पाशं बद्ध्वा, अन्यः ते नास्ति गतिः। यदा सत्यवीर्यवान् रामः पृथिव्यां प्रत्यागच्छति, तदा अहम् अपि निर्वृत्तकर्तव्यः, निर्विण्णदोषः भविष्यामि।" एवं, वनगज इव अंकुशशूलाभिहतो, क्रोधात् भूमौ पतितः, सर्प इव श्वसन्, रक्तनेत्रः, विमुक्तवस्त्राभरणः, स शत्रुनिघ्नः भूमौ पतितः, इन्द्रध्वज इव उत्सवावसाने।