भरतः, मातरं कैकेयीं प्रति दुःखशोकसमन्वितः, ताम् उवाच—"न त्वां न्यायवत् मन्ये, न च त्वं राजधर्मं पश्यसि, न च दीर्घं राजमार्गं बोधयसि। नृपाणां हि परम्परायां ज्येष्ठः सदा अभिषिच्यते, एष एव नृपाणां धर्मः, विशेषेण इक्ष्वाकुवंशे। ये केवलं धर्मनिष्ठाः स्वकुलधर्मपालकाः, तेषां चरित्रगर्वोऽपि त्वयि सम्प्राप्ते नष्टः। त्वं खलु पुण्यपरम्परायाः नृपतीनां वंशे जाताऽसि, कथं तेऽयं दोषयुक्तो मोहः समुत्पन्नः, येन तव बुद्धिः मलिनीकृता? "न तु अहं तव पापकाङ्क्षां साधयिष्यामि, पापनिष्टे, मृत्युप्रदायिनीं विपत्तिं त्वं आरब्धवती। त्वदर्थं खलु अहं एतां दुःखदां क्रियाम् आचरिष्यामि—वनात् भ्रातरं स्वजनप्रियं प्रत्याहर्तुम्। रामं प्रत्याहृत्य, अहम् धृतिमान्, तस्य दासभावेन स्थित्वा, अन्तःशक्त्या दीप्तिमान् भविष्यामि।" एवं शब्दयित्वा महात्मा भरतः, मातरं तीक्ष्णैः वचोभिः विदारयन्, शोकसमाकुलोऽपि, पुनः गिरिगुहायाम् सिंह इव गर्जितवान्। तत् श्रुत्वा, सप्तचत्वारिंशत्तमे सर्गे, भरतः, मातरं पुनः क्रोधवशेन वाक्यम् अब्रवीत्—"राज्यभ्रष्टा भव कैकेयि, क्रूरकर्मणि, धर्मपरित्यक्ता, मा शोकवशात् मृत्युम् आप्नुहि। किं पापं त्वया कृतं, येन नृपः वा धर्मात्मा रामो वा, यौ तव कृत्येन मृत्युम् अपवासनं च समन्वेत्य गतौ? "त्वया कुलनाशनं कृत्वा गर्भघातिन्याः पापं लब्धम्; कैकेयि, नरकं गच्छ, मा पत्युः लोकं प्राप्नुहि। त्वया एतेन घोरेण कर्मणा सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा, मामपि भीतिं प्राप्तवती। त्वत्तः पितरं मम मृत्युम् उपगतं, रामश्च वनं गतः; त्वया लोकेऽस्मिन्मम अपकीर्तिः कृता। "त्वं मातृरूपिण्यपि शत्रुर्भवसि, क्रूरकर्मणि, राज्यलोभे, अहं त्वया न भाषे, पापे, पतिघ्नि। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च मातरः मम, महदुःखसमन्विताः, त्वया कुलपांसिनीना पीडिताः। त्वं न बुद्धिमतः धर्मिष्ठस्य अश्वमेधस्य नृपतेः दुहिता, त्वं राक्षसी पितृवंशनाशनाय जाता। "त्वत्तः रामः धर्मनिष्ठः सत्यसंधश्च दुःखेन वनं प्रस्थितः, पिता च दिवं गतः। एतेन पापेन त्वं मुख्यत्वं प्राप्ता, मया परित्यक्ता, पित्रा विहीना, भ्रातृभिः परित्यक्ता, लोके च निन्दिता। धर्मसंयुक्तां कौसल्यां पुत्रात् पृथक् कृत्वा, पापनिष्ठे, त्वं किं लोकं गमिष्यसि, यया त्वं नरकपथा गतासि? "नु जानासि, ज्येष्ठः पुत्रः रामः कौसल्यायाः अपत्यं, स एव कुलस्य शरणं स्वाभाविकम्। पुत्रः मातुः स्वाङ्गसमुत्पन्नः, हृदयसम्भूतश्च, तस्मात् स्नेहेन अन्यस्मात् बन्धोः अधिकः। यथा पुरा धर्मज्ञा सुरभिः देवानां पूजिता, द्वौ पुत्रौ भूमौ श्रान्तौ विवर्णौ अपश्यत्। "मध्याह्ने भूमौ क्षीणौ पतितौ पुत्रौ दृष्ट्वा, सा अश्रुपूर्णलोचना दुःखार्ता रुरोद। सा महेन्द्रस्य अधः गतवत्याः, सुरभिगन्धयुक्ताः सूक्ष्मबिन्दवः तस्याः शरीरात् पतन्ति स्म। इन्द्रोऽपि साक्षात् सुरेश्वरः तां गन्धयुक्ताः बाष्पबिन्दून् स्वशरीरे पतन्तः दृष्ट्वा, सुरभिं भूयः सम्मानयामास। "शक्रः तां व्यथितां, व्याकुलां, आकाशे स्थितां, अश्रुपूर्णां दृष्ट्वा, सानुक्रोशं उपगम्य, अञ्जलिं कृत्वा, वाक्यम् अब्रवीत्—'कुतः नः किञ्चिद् भयम् अस्ति? किमर्थं त्वं शोचसि? ब्रूहि, सर्वहिते रता।' इति उक्ता सुरभिः, वाक्यविशारदा, स्थिरा, देवराजं प्रत्युवाच—'न ते कुतश्चिद् भयम्, सुरेश्वर, किन्तु स्वपुत्रयोः क्लेशार्तयोः शोकं वहामि। 'एतौ क्षीणौ दुःखितौ, सूर्यरश्मिभिः दग्धौ, हलिनः श्रमेण क्लान्तौ दृष्ट्वा, अहम् दुःखिता। मम शरीरसंभूतौ, क्लेशार्तौ, भारपीडितौ पुत्रौ दृष्ट्वा, अहं व्यथिता; न किञ्चित् पुत्रात् प्रियतरम् अस्ति। सा अपि, या सहस्रपुत्रा, लोकं व्याप्य स्थिताऽपि, शक्रः न किञ्चन पुत्रात् प्रियतरम् मन्यते। "सा अपि, सदाचाररता, लोकसंस्थापननिष्ठा, नित्यं धर्मपरायणा, स्वभावेन च कर्मणा च—सा सहस्रपुत्राऽपि, एकपुत्रवियोगवद् शोकमुपगता; किं पुनः कौसल्या, या रामवियोगिनी? सा एकपुत्रा पतिव्रता, त्वया तस्याः पुत्रवियोगः कृतः; तस्मात् त्वं दुःखं प्राप्स्यसि, इह च परत्र च। "अहं तु स्वभ्रातरं पितरं च प्रतिपादयिष्यामि, तयोः कीर्तिं च स्थापयिष्यामि, अस्मिन् न संशयः। कौसल्यायाः तेजस्विनः पुत्रं प्रत्याहृत्य, अहं स्वयं मुनिवासं वनं गमिष्यामि।