भरतः तदा मातरं कैकेयीं प्रति, दृढं दुःखेन अभिभूतः, हर्षणं वचनं उवाच। सः उवाच—यदि रामः त्वां मातरं सदा मन्येत, अहं कदापि त्वां परित्यक्तुं न इच्छेयम्, यद्यपि त्वं दुष्टभावा। किं त्वया, हे दुष्टे, कुलाचारात पतिता, पितृपितामहैः निन्दिता, एतादृशः विचारः उत्पन्नः? अस्मिन वंशे, नूनं, ज्येष्ठः एव नित्यं अभिषिक्तः भवति; अन्ये भ्रातृगणाः तस्य आज्ञां अनुसरन्ति, एकाग्रचित्ताः। न त्वं न्यायवत् आसी, न राजधर्मं पश्यसि, न च राजकुलधर्मस्य शाश्वतं पथं वेत्सि। नृपपरम्परायाम्, ज्येष्ठः एव नित्यं अभिषिक्तः भवति; इक्ष्वाकुवंशे विशेषतः, एषः नित्यः धर्मः। ये धर्मनिष्ठाः, कुलाचारपालकाः सन्ति, तेषां आचारगौरवः त्वां दृष्ट्वा नष्टः। यद्यपि त्वं महापुरुषानां वंशजा, किं त्वयि एषः दोषयुक्तः मोहः उत्पन्नः, बुद्धिम् आवृत्य? अहं तव दुष्टाशयं न कार्ययिष्यामि; त्वं पापे स्थितवती, तव कृते मृत्युप्राप्तिम् आरम्भितवती। अधुना तव कृते, अहं दुःखकरं कर्म करिष्यामि; वनात् भ्रातृं रामं, कुलप्रियं, आनयिष्यामि। रामं आनयित्वा, अहं दृढहृदयः, तस्य भक्तदासः भविष्यामि, आन्तरिकबलसम्पन्नः। एवं उक्त्वा, महात्मा भरतः, ताम् मातरं तीक्ष्णैः वाक्यैः विदार्य, दुःखेन अभिभूतः, पुनः गिरिगुहायां सिंहः इव गर्जितवान्। एवं मातरं कैकेयीं तिरस्कृत्य, भरतः, महाक्रोधेन ग्रस्तः, पुनः वचनम् उवाच। राज्यात् वञ्चिता भव, कैकेयी, निर्दया, पापकर्मणि; धर्मात् परित्यक्ता, शोकयन्ती न मृथा। राज्ञा वा रामे वा, धर्मनिष्ठे, कः तव अपराधः, येन तव कर्मणा मृत्युरपि वनवासः च उभयम् आगतम्? कुलं विनष्ट्वा, त्वं गर्भघ्नस्य पापं प्राप्तवती; कैकेयी, नरकं गच्छ, पतिसंसर्गं न प्राप्नुहि। तव घोरकर्मणा, सर्वलोकप्रियं परित्यज्य, मम अपि भयम् उत्पन्नम्। तव कृते, पिता मृतः, रामः वनं गतः; मम अपि लोकसंसारे लज्जां आनीय। मातृरूपा असि, परन्तु शत्रुरेव; राज्यलोभिनी, पापकर्मणि, पतिघातिनी, मम तव सह वाक्यं न। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याः मातरः, तव कृते महादुःखेन अभिभूताः, कुलपावनी। त्वं न बुद्धिमता धर्मनिष्ठेन अश्वमेधाधिपतिना पुत्री; त्वं राक्षसी, पितृवंशविनाशाय जाताः। तव कृते, धर्मनिष्ठः सत्यनिष्ठः रामः दुःखेन वनं गतः, पिता स्वर्गं गतः। तव पापकर्मणः, त्वं प्रमुखा, मया परित्यक्ता, पितृहीना, भ्रातृभिः त्यक्ता, लोकैः निन्दिता। धर्मयुक्तां कौसल्यां पुत्रवियोगेन, पापकर्मणि, पृथक् कृत्वा, त्वं कस्य लोकं गमिष्यसि, नरकगामिनी? निर्दया, न जानासि, ज्येष्ठः रामः कौसल्याजः, पितृसमः, कुलस्य शरणं स्वाभाविकम्। पुत्रः मातुः अङ्गहृदयसम्भूतः, अतः सः अन्यस्मात् सम्बन्धात् अत्यधिकप्रियः। एकदा धर्मनिष्ठा सुरभिः, देवैः पूजिता, भूमौ द्वौ पुत्रौ श्रान्तौ अवलोक्य, दुःखेन अश्रुपूर्णनेत्रा अभवत्। मध्याह्ने भूमौ श्रान्तौ, क्लान्तौ पुत्रौ दृष्ट्वा, तया अश्रुपूर्णनेत्रा, पुत्रदुःखेन अभिभूतया, विलपिता। सा महात्मनः देवेशस्य अधः गच्छन्ती, सुरभिगन्धयुक्ताः सूक्ष्माः अश्रुविन्दवः तस्य शरीरे पतिताः। स्वयं इन्द्रः, देवेशः, ताः सुरभिगन्धयुक्ताः अश्रुविन्दवः स्वशरीरे पतन्तीः दृष्ट्वा, सुरभिं अधिकं सम्मानितवान्। शक्रः, सुरभिं आकाशे स्थितां, दुःखेन अभिभूतां, विलपन्तीं, अवलोक्य। तां दुःखेन पीडितां दृष्ट्वा, तेजस्वी इन्द्रः, वज्रधारी, सन्नतपाणिः समीपं गत्वा, शङ्कितः वचनम् उवाच। "कच्चित् किमपि महान् भयः अस्माकं न विद्यते? किमर्थं दुःखिता असि? वद, सर्वहितचिन्तिनी।" इन्द्रेण एवम् उक्ता, सुरभिः, वाक्यकुशला, स्थिरा, प्रत्युवाच। "कस्मिंश्चित् स्थले तव किमपि भयम् नास्ति, अमराधिप; अहं तु स्वपुत्रयोः दुःखेन शोकिता।" "एतौ कृशौ दुःखितौ, सूर्यरश्मिभिः तप्तौ, कृषकस्य श्रमेण क्लान्तौ, देवेश, दृष्ट्वा अहं दुःखिता।" "मम शरीरसम्भूतौ, दुःखितौ, भारग्रस्तौ पुत्रौ दृष्ट्वा, अहं पीडिता; पुत्रात् प्रियं किमपि नास्ति।" "या सहस्रपुत्रा, जगत् पूरयन्ती, विलपन्ती दृश्यते, शक्रः अपि पुत्रात् अन्यं न प्रियं मन्यते।" "सदा अव्यभिचारिणी, सदा लोकपालिनी, सदा धर्मनिष्ठा, स्वभावेन च आचरणेन च—" "सा सहस्रपुत्रा अपि, सर्वपुत्रवियोगिनीव विलपन्ती; तर्हि कौसल्या, रामवियोगेन, कथं जीवेत्?" एवं भरतः मातरं कैकेयीं प्रति दुःखदुःखेन, क्रोधेन च, वचनानि उवाच, धर्मस्य, कुलस्य, मातृत्वस्य च गौरवं प्रकाशयन्।