भरतः, मातरं कैकेयीं प्रति दुःखेन तथा कोपेन अभिभूतः, तां संबोधयन् इदं कथयति—“मम तपसा वा बुद्धिबलात् वा यदि सामर्थ्यम् अस्ति, तव पुत्रकामनया यत् त्वं लोभिनी, तव इच्छां कदापि न पूरयेयम्। यदि रामः सर्वदा त्वां मातरं इव पश्येत्, तव दुष्टभावं त्यक्तुं न इच्छेयम्। किं तव मनसि एतादृशः विचारः उत्पन्नः, हे दुष्टे, सदाचारात् पतिते, पितृभिः निन्दिते? अस्माकं वंशे ज्येष्ठः एव नित्यम् अभिषिक्तः राजा भवति; अन्ये भ्रातरः तस्य आदेशानुसारं एकचित्ताः वर्तन्ते। न तव न्यायः अस्ति, न राजधर्मस्य पालनम्, न च राजधर्मस्य दीर्घमार्गं त्वं वेत्सि। राजवंशे ज्येष्ठः एव राजा अभिषिक्तः; एषः नित्यः नियमः, विशेषतः इक्ष्वाकुवंशे। धर्मनिष्ठेषु, कुलाचारपालेषु, तव सन्निधौ तेषाम् आचारगौरवम् लुप्तम्। महान् राजवंशात् उत्पन्ना सती, तव बुद्धिम् मोहः किल, दोषयुक्तः, कुतः उत्पन्नः? तव पापेच्छां न पूरये, त्वं पापनिष्ठा; मृत्युम् आह्वयन्ती दुःखदं कार्यम् आरब्धवती। किन्तु तव कृते, अहम् असुखं कार्यम् करिष्यामि—वनात् भ्रातरं रामं, कुलप्रियं, आनयिष्यामि। रामम् आनयित्वा, दृढहृदयः सन्, तस्य भक्तः सेवकः भविष्यामि, आत्मबलप्रभः। एवं भाषमाणः महात्मा भरतः, तीक्ष्णैः वाक्यैः ताम् आहतवान्, शोकात् अभिभूतः, पुनः सिंहः गिरीगुहायाम् इव गर्जति। ततः, मातरम् इति उपालभ्य, भरतः, महाक्रोधेन सन्तप्तः, पुनः वचनम् उवाच—“राज्ये विहीना भव, कैकेयी, क्रूरा, पापकर्मणी; धर्मात् त्यक्ता, रुदन्ती मा म्रियस्व। किं दोषम् राजा वा रामः, धर्मनिष्ठः, तव कृते अकरोत्, यत् तव कर्मणा मृत्युः च वनवासः च तयोः समम् आगतः? कुलस्य विनाशेन, गर्भहत्या दोषम् प्राप्तवती; कैकेयी, नरकं गच्छ, न पत्युः लोकम् प्राप्नुहि। घोरं कर्म कृत्वा, सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा, मम अपि भयम् उत्पादितवती। तव कृते, पिता मृतः, रामः वनम् गतः; जीवन्मर्त्यलोके मम अपमानम् आगतम्। मातृरूपा सन्, शत्रुरूपा, क्रूरा, राज्यलोभिनी; अहम् त्वया न भाषिष्ये, पापकर्मणी, पत्युः विनाशिनी। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याः मातरः, महाशोकाभिहताः, तव कृते, कुलपावनी, दुःखम् अनुभूताः। न त्वं धर्मज्ञस्य अश्वमेधपति-पितुः कन्या; राक्षसी, पितृवंशविनाशाय जाता। तव कृते, धर्मनिष्ठः सत्यपरायणः रामः दुःखेन वनम् गतः, पिता स्वर्गलोकम् गतः। पापकर्मणा, त्वम् अधुना मुख्यः, मया त्यक्ता, पितृहीना, भ्रातृभिः परित्यक्ता, सर्वलोकनिन्दिता। कौसल्यां धर्मसंयुक्तां पुत्रात् पृथक् कृत्वा, पापनिष्ठा, त्वम् अद्य कस्य लोकम् यास्यसि, नरकगामिनी? क्रूरा, न जानासि, यत् ज्येष्ठः पुत्रः रामः, कौसल्यायाः जातः, पितृसमानः, कुलस्य शरणम् एव। पुत्रः मातुः अङ्गजः हृद्गतः च, तस्मात् सः सर्वबान्धवात् अधिकप्रियः, केवलं बन्धुत्वेन न। एकदा धर्मात्मा सुरभिः, देवैः पूजिता, भूमौ द्वौ पुत्रौ श्रान्तौ, मूर्छितौ दृष्ट्वा, मध्याह्ने, भूमौ शयानौ, शोकात् अश्रुपूर्णनेत्रा, विलपन्ती। सा महात्मनः देवेशस्य अधः गच्छन्ती, सुरभिगन्धयुक्ताः सूक्ष्माः बिन्दवः तस्य शरीरात् पतन्ति। इन्द्रः, देवाधिपः, ताः सुरभिगन्धयुक्ताः अश्रुबिन्दवः स्वशरीरे पतन्त्यः दृष्ट्वा, सुरभिं अधिकं सम्मानितवान्। शक्रः, आकाशे स्थितां, शोकाभिभूतां, रुदतीं सुरभिं दृष्ट्वा, दुःखेन पीडितां दृष्ट्वा, वज्रपाणिः इन्द्रः समीपम् आगत्य, अञ्जलिं कृत्वा, चिन्तया उवाच— “कुतः किमपि महद् भयम् न अस्ति? किमर्थम् त्वम् शोकिता? वद, सर्वहितेच्छा।” इति इन्द्रेण उक्ता, सुरभिः, वाक्यकुशला, स्थिता, प्रत्युवाच— “कस्यापि ते भयम् न अस्ति, अमराधिप; किन्तु अहम् स्वपुत्रयोः दुःखितयोः शोकिता। एतौ कृशौ, दीनौ, सूर्यरश्मिभिः तप्तौ, कृषकस्य श्रमात् क्लान्तौ, तौ दृष्ट्वा, हे देवाधिप, अहम् दुःखिता। मम शरीरात् उत्पन्नौ, दुःखितौ, भारपीडितौ; तौ दृष्ट्वा, अहम् पीडिता; पुत्रात् अधिकं न अस्ति किमपि प्रियं। यस्याः सहस्रपुत्राः जगत् व्याप्नुवन्ति, सा अपि रुदन्ती दृष्ट्वा, शक्रः अपि पुत्रात् अधिकं न किमपि मन्यते। सुरभिः, साध्वी, जगद्धारिणी, सदाचारनिष्ठा, धर्मपरायणा, स्वभावेन कर्मणा च, सर्वदा अप्रतिमा आसीत्।