भरतः तदा दुःखशोकसम्भ्रान्तचित्तः मातरं कैकेयीं प्रति सान्त्वनं विहाय करुणया काठिन्येन चेदमुवाच—"कथं अहं इमां गुरुतरां भारवहां स्थितिं सहिष्ये, यथा दुर्बलः पशुः महतीं युक्तिं वहन्निव? कस्य वा बलस्य साहाय्येन अहं एतद् दुःखं सोढुं समर्थः स्याम्? यदि तपसा वा बुद्धिबलेन वा मम शक्तिरस्ति, तथापि तव पुत्रलोभेन यद् इच्छसि, तदहं कदापि न सम्पादयेयम्। यदि रामः त्वां मातरं नित्यं मन्येत, तर्हि अहं त्वां दुष्टचित्तां परित्यक्तुम् इच्छेयम् अपि न कदापि। किं त्वयि एषा बुद्धिरुत्पन्ना, हे दुष्टे, कुलधर्मात् पतिते, पितामहैरपि गर्हिते? अस्मिन्नेव वंश्ये ज्येष्ठः एव नित्यं राजाभिषिक्तः भवति; अन्ये भ्रातरः तस्य आदेशेन एकचित्ताः प्रवर्तन्ते। अहं त्वां न न्यायवत् मन्ये, न च त्वं राजधर्मं पश्यसि; न च त्वं स्थिरमार्गं राजकुलस्य वेत्सि। अस्मिन्नेव वंश्ये, विशेषेण इक्ष्वाकुषु, ज्येष्ठः एव नित्यं राजा अभिषिच्यते—एष एव नः परम्परागतः धर्मः। ये धर्मनिष्ठाः कुलाचारपरायणाः, तेषां आचारगौरवम् अपि त्वयि सम्प्राप्ते नष्टम्। यद्यपि त्वं महात्मनाम् नृपतीनां अपत्यं, तथापि कुतः एषा निन्द्यावस्था मोहः च त्वयि अभवत्? अहं तु तव पापकामनां न सम्पादयिष्यामि; त्वं पापे प्रवृत्ता, मम मृत्युप्रवृत्तिं आरब्धवती। त्वदर्थं तु अहं एतत् अप्रियमपि करिष्यामि—अरण्यात् भ्रातरं रामं कुलप्रियं पुनरानेष्यामि। रामं आनयित्वा, दृढनिश्चयः सन्, अहं तस्य भक्तः सेवकः भविष्यामि, स्वबलविकासेन दीप्तिमान्।" एवं वदन् महात्मा भरतः, ताम् मातरं कठोरशब्दैः बहुधा ताडयन्, शोकात्यये सन्, गिरिगुहायां सिंह इव पुनः ननाद। एवमुक्त्वा भरतः क्रोधविस्फारितः पुनः मातरं कैकेयीम् इदं वचनम् उवाच—"राज्यं त्वया विहीनं भव, हे क्रूरे, पापकर्मणि; धर्मं परित्यज्य, मा मृत्युम् अश्रुपूर्णा प्राप्नुहि। किं त्वया पापेन कृतं, किं वा रामेण धर्मात्मना, येन तव कृत्येन तयोः मृत्युः च वनवासः च समम् आगतः? त्वया कुलविनाशः कृतः, गर्भघातदोषं प्राप्य, कैकेयि, नरकं गच्छ, न च पत्युः लोकं प्राप्नुहि। त्वया पापेन कर्मणा सर्वलोकप्रियः त्यक्तः, अहम् अपि भयम् प्राप्तः। त्वद्वशात् मम पिता दिवंगतः, रामः च वनं गतः; अहम् अपि लोके लज्जितोऽस्मि। त्वं मातृरूपेण शत्रुरेव, क्रूरे, राज्यलोभिनि, पापकारिणि, पतिहन्त्रि, नाहं त्वया सह संवादं करिष्यामि। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च मम मातरः, त्वया कुलपांशुना दुःखिता अभवन्। त्वं न धर्मज्ञस्य, अश्वमेधस्य नृपतेः, दुहितरः; राक्षसीव कुलनाशाय जातासि। त्वद्भयात् धर्मनिष्ठः सत्यपरायणः रामः दुःखितो वनं प्रस्थितः, पिता च स्वर्गं गतः। एतेन पापेन त्वं मुख्यत्वं प्राप्ता, मया परित्यक्ता, पित्रा विहीना, भ्रातृभिः परित्यक्ता, लोके गर्हिता। कौसल्यां धर्मसंयुक्तां पुत्रवियोगेन पृथक् कृत्वा, पापे प्रवृत्ता, त्वं अद्य कं लोकं गमिष्यसि, यत्र नरकपथं प्राप्स्यसि? क्रूरे, न जानासि वा, यः ज्येष्ठपुत्रः रामः, कौसल्यायाः जातः, स एव कुलस्य शरणं, पित्रा तुल्यः। मातुः अङ्गसंभूतः हृदयसम्भूतः च पुत्रः, स एव सर्वबन्धुभ्यः प्रियः, केवलं बन्धुत्वेन न। पुरा खलु धर्मिष्ठा सुरभिः, देवानां पूजिता, स्वौ द्वौ सुतौ क्षितौ क्लान्तौ अवेक्ष्य शोकाकुला अभवत्। मध्याह्ने भूमौ शयानौ तौ सुतौ दृष्ट्वा, साश्रुकण्ठा सुरभिः दुःखेन व्याकुला अश्रूणि मुमोच। सा महेन्द्रस्य अधः गच्छन्ती, तस्य देहात् सुरभिगन्धीनि सूक्ष्माणि बिन्दूनि अपातयत्। स्वदेहे सुरभिगन्धीनि अश्रूणि पतन्ति दृष्ट्वा, इन्द्रः अपि तां सुरभिं अधिकं मानयामास। शक्रः तां दीनां, व्याकुलां, अश्रुपूर्णलोचनां गगने स्थितां दृष्ट्वा, चिन्तायुक्तः सन्निकर्षमागत्य उवाच—"कुतः नः कश्चित् महाभयम् आगतम्? किं कारणं ते दुःखस्य? सर्वहिते, मे वद।" इति उक्ता सुरभिः, वाक्यविशारदा, स्थिरा, देवराजं प्रत्युवाच—"त्वत्सम्बन्धेन किञ्चिदपि भयम् नास्ति; अहं तु स्वसुतयोः क्लेशं पश्यन्ती शोचामि।" "एते मम सुतौ कृशौ दुःखितौ, सूर्यरश्मिभिः दग्धौ, कृषकेण श्रान्तौ, हे देवराज, तौ दृष्ट्वा दुःखिता अस्मि। मातुः अङ्गसंभूतौ दुःखार्तौ भारपीडितौ दृष्ट्वा, मम दुःखमुपजायते; पुत्रात् प्रियं नास्ति किञ्चन।" इति। "यस्याः सहस्रं पुत्राणां जगत् व्याप्नोति, सा अपि रोदन्येव दृश्यते; पुत्रात् प्रियं किञ्चिदपि नास्ति, इति शक्रः अपि मन्यते।