भरतः तु मातरं प्रति, शोकविह्वलः सन्, ताम् इदं समुचितं भाषितवान्—"त्वया, आत्मसंयमितं, वल्कलाजिनधारिणं पुत्रं वनवासाय प्रेष्य, कथं पापे, न शोचसि? निर्दोषं, वीर्यवन्तं, स्वधर्मपरायणं, यशस्विनं च, वल्कलवाससम् अपसार्य, किं हेतोः त्वं तत्कर्म कृतवती? निश्चितं, राघवे विषये तव लोभः मया न अज्ञातः; राज्यस्य हेतोः त्वया एष महती विपत्तिः उत्पादिता। रामलक्ष्मणाभ्यां विना, तौ पुरुषर्षभौ, अहं किं बलम् वा वीर्यम् वा आश्रित्य राज्यरक्षणे आशां कुर्याम्? महाबलः राजा सदा धर्मनिष्ठं तं एव आश्रितः, यथा मेरुः स्ववनं। अहं कथं एतद् गुरुतरं भारं सहिष्ये, दुर्बलः पशुः इव महति भारयुते युक्तः, केन बलात् वा तं सहिष्ये? यदि मम तपसा वा बुद्धिबलेन वा सामर्थ्यं स्यात्, तव पुत्रलोभाय अहं कदापि न प्रवर्तेयं। त्वं दुष्टाभिप्राया सन्, यदि रामः त्वां मातरम् इव सदा पश्येत्, तर्हि अहं त्वां परित्यक्तुं न इच्छेयम्। किं त्वया एषा बुद्धिः उत्पन्ना, धर्मपथात् पतिता, पितृपैतामहेन निन्दिता? अस्मिन् वंशे ज्येष्ठ एव सदा अभिषिक्तः भवति; अन्ये भ्रातरः तस्य आज्ञया कृतनिश्चयाः प्रवर्तन्ते। नूनं त्वं न न्यायवत्, न राजधर्मं पश्यसि, न च नित्यम् आचारमार्गं अवगच्छसि। नृपाणां परम्परायाम् ज्येष्ठः एव सदा राजा अभिषिक्तः; एष एव नृपतीनाम् विशेषतः इक्ष्वाकूणां धर्मः। ये धर्मनिष्ठाः, कुलाचारपरायणाः, तेषां आचारगौरवम् त्वयि प्राप्ते नष्टम्। महात्मनां नृपतीनाम् अपि सन्ताने, कथं तव अयं दोषयुक्तो मोहः उत्पन्नः? न तव पापं मनःकृतं कार्यं अहं करिष्यामि; त्वं हि पापे प्रवृत्ता, मृत्युप्रायां विपत्तिं आरब्धवती। अद्य तव कृते अहम् एतद् अप्रियम् करिष्यामि—वनात् भ्रातरं कुलप्रियं आनयिष्यामि। रामम् आनयित्वा, दृढनिश्चयः सन्, अहं तस्य भक्तः सेवकः भविष्यामि, आत्मतेजसा दीप्तः। एवं बहुशः तीक्ष्णवचनैः मातरं ताडयन्, महात्मा भरतः शोकात् व्याकुलः, गिरिगुहायाम् सिंह इव पुनः ननाद।" एवं चतुर्सप्ततितमे सर्गे शृणु। एवं मातरं गर्हयन्, भरतः क्रोधपरवशः पुनः इदं वचनम् उवाच—"राज्येन विहीना भव, कैकेयि, क्रूरकर्मणि, धर्मं परित्यज्य, शोचन्ती मर्तुं मा गाः। किं राजा वा रामः, धर्मात्मा, त्वया किम् अपराधितः, येन तव कृत्येन उभयोर् मृत्युः च वनवासः च आगतः? कुलं नाशयित्वा, गर्भघ्नस्य दोषं आप्तवती; कैकेयि, नरके पत, पतिसंयुक्तं लोकं मा प्राप्नुहि। त्वया कृतं घोरं कर्म, सर्वलोकप्रियं परित्यज्य, माम् अपि भयम् उपनयितम्। तव कृते पितरं मृतम्, रामं वनं गतम्, मम लोकस्य मध्ये अपकीर्तिः प्राप्ता। त्वं मातरम् इव दृश्यसे, परन्तु शत्रुः असि, क्रूरा, राज्यलोभिनी; अहम् त्वया सह न भाषे, पापे, पतिघातिनि। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश् च मातरः, महता शोकसम्पीडिताः, तव कृते वंशदूषिणि, दुःखम् अनुभवन्ति। त्वं न धर्मज्ञस्य, अश्वमेधस्य अधिपतेः कन्या, राक्षसी असि, पितृवंशनाशाय जाताः। त्वया रामः, धर्मनिष्ठः, सत्यपरायणः, दुःखेन वनं प्रस्थितः, पिता च स्वर्गं गतः। अनेन पापेन त्वं प्रमुखा, मया त्यक्ता, पितृहीना, भ्रातृभिः परित्यक्ता, लोके सर्वैः तिरस्कृता। कौसल्यां धर्मसम्पन्नां, तस्याः पुत्रात् पृथक् कृत्वा, पापनिश्चये, त्वं अद्य किं लोके गमिष्यसि, नरकाय गता? क्रूरे, न जानासि किल, ज्येष्ठः पुत्रः रामः, कौसल्याजनितः, पितृसमानः, कुलस्य शरणम् एव? पुत्रः मातुः अङ्गप्रभवः, हृदयसम्भवः, तस्मात् सः सर्वादपि बन्धोः प्रियतरः, न केवलं बन्धुत्वात्। एकदा धर्मात्मा सुरभिः, देवैः पूजिता, पश्यति स्म पृथिव्याम् उभौ पुत्रौ, श्रान्तौ, मूर्च्छिताव्। मध्याह्ने भूमौ शयानौ पुत्रौ दृष्ट्वा, सा अश्रुपूर्णलोचना, पुत्रशोकात् विललाप। सा महात्मनः देवराजस्य अधः गच्छन्ती, सुरभिगन्धिनः सूक्ष्माः अश्रुबिन्दवः तस्याः शरीरात् पतिताः। इन्द्रः अपि, देवेशः, तस्याः सुरभिगन्धिनः अश्रूंश् स्वशरीरे पतितान् दृष्ट्वा, सुरभीं अधिकं समादृतवान्। शक्रः ताम् आलोक्य, सुरभीं व्योम्नि स्थितां, दुःखार्तां, रुदतीं, शोकसम्पीडितां अपश्यत्। तस्याः दुःखेन पीडितायाः, तेजस्वी इन्द्रः, वज्रपाणिः, उपसृत्य, अञ्जलिं कृत्वा, साशङ्कम् उवाच—"कच्चित् नः कुतश्चित् महद् भयम्? किं कारणम् ते शोकस्य? ब्रूहि, सर्वहिते रता।" इति संक्षिप्तया, भावपूर्णया, संस्कृतगद्यरूपया कथा।