भरतः, मातरं समुपस्थित्य, शोकविह्वलया कौलस्यया सुमित्रया च सह, तव साक्षात्संवादात् कथं जीवितुं शक्यते, इति पृच्छति स्म। सः पुनः अवदत्—साधु, सदा धर्मात्मा रामः पुत्रः मातरं यथार्हं सत्कारं करोति। तथा एव ज्येष्ठा जननी कौलस्या, दूरदर्शिनी धर्मनिष्ठा च, त्वाम् अपि भगिन्याः सदृशं सन्मार्गे स्थापयति। त्वया च, पापकर्मणि, वने वल्कलचीरधारी स्वात्मजः संयम्य स्थितः प्रेषितः, इति जानन्त्या न शोचसि किम्? दोषरहितं वीर्यवन्तं स्वात्मन्यवस्थितं कीर्तिमन्तं च रामं वल्कलधारिणं वनं प्रेष्य, किं हेतुं पश्यसि? अहं तु मन्ये—त्वदीयं लोभं राघवे न न विदितम्; राज्यलाभस्य कृते त्वया महान् व्यसनकार्यम् आरब्धम्। रामलक्ष्मणविहीनः अहं, तौ पुरुषसिंहौ विना, राज्यं कस्य बलस्य वा समर्थ्यस्य वा आधारेण पालयितुं शक्नोमि? महाबलः धर्मनिष्ठः सः राजा सदा तस्मिन्नेव आश्रितः, यथा मेरुः स्ववनम्। अहं तु दुर्बलः, महति भार्युक्तः पशुवत्, कस्य शक्त्या एतद् वहामि? तपसा वा बुद्धिबलेन वा यदि शक्तिः स्यात्, तथापि पुत्रलोभिन्याः तव इच्छां न सम्पादये। त्वं पापकामिनी, यदि रामः सदा त्वां मातरं इव पश्येत्, तर्हि त्वां परित्यक्तुम् अपि न वाञ्छेयम्। किं त्वया एषा बुद्धिरुत्पन्ना, कुलधर्मात् पतिते, पितृपैतामहेन निन्दिते? अस्मिन्नेव वंशे ज्येष्ठः सदा राजाभिषिक्तः; अन्ये भ्रातरः तस्य आज्ञया प्रवर्तन्ते। न त्वां धर्मिष्ठां, न राज्यधर्मपालिनीं, न च नीतिपथं बोधयन्तीं मन्ये। राज्यपरम्परायां ज्येष्ठः सदा राजा कुर्यादिति, विशेषतः इक्ष्वाकुवंशे, एषः नियमः। धर्मनिष्ठानां कुलाचारपालकानां यः गर्वः, सः त्वयि सम्प्राप्ते विनष्टः। महात्मनाम् अपत्ये स्थित्वा, कथं त्वयि एष दोषः मोहः च उत्पन्नः? अहं तु तव पापकामनां न सम्पादयिष्यामि; त्वं पापमार्गे स्थित्वा मम मृत्युकारणं कृतवती। त्वदर्थं तु अहं इदं अमनोरमं कर्म करिष्यामि—वनात् प्रियं भ्रातरं आनयिष्ये। रामं आनयित्वा, दृढनिश्चयः सन्, तस्य दासत्वेन स्थित्वा तेजसा दीप्तः भविष्यामि। एवं वचनानि उक्त्वा, महात्मा भरतः, तीक्ष्णैः वचोभिः तां मातरं विदार्य, शोकाभिभूतः अपि, गिरिगुहायां सिंह इव पुनः निनादम् अकरोत्। एवमुक्त्वा, क्रोधसंयुक्तः भरतः पुनः मातरं प्रति वचनम् उदाहरत्—राज्यं विना भूत्वा, कैकेयि, क्रूरकर्मणि, धर्मं परित्यज्य, मा शोचन्ती म्रियस्व। किं पापं राजा वा धर्मात्मा रामो वा त्वां प्रति अकरोत्, येन तव कृत्येन तयोः मृत्युवनवासौ सममुपस्थितौ? त्वया कुलनाशनं कृत्वा, गर्भघातिनः पापं प्राप्य, कैकेयि, नरकं गच्छ, न पतिसमीपं याहि। एषा भीषणा कृति त्वया कृतवती, येन सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा, मां अपि भयम् आपादितवती। त्वया पितरं निधनं नीत्वा, रामं च वनं प्रापयित्वा, इह लोके मां लज्जां प्रापितवती। या मातृरूपेण मम शत्रुः, क्रूरा, राज्यलोभिनी, पापकर्मणि, पतिघातिनि, अहं त्वया न सम्वदिष्ये। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च मातरः, महता शोकबन्धनेन पीडिताः, त्वया कुलदूषिकया दुःखानि अनुभवन्ति। न त्वं धर्मज्ञस्य अश्वमेधस्य पतिः राज्ञः दुहिताऽसि; त्वं राक्षसी, पितृवंशनाशनाय जाताऽसि। त्वया धर्मनिष्ठः सत्यप्रतिज्ञः रामः दुःखेन वनं प्रेषितः, पितरं च स्वर्गं प्रापितः। एतस्मात् पापकर्मणः त्वं प्रमुख्या, मया परित्यक्ता, पितृहीना, भ्रातृभिः परित्यक्ता, सर्वलोकस्य अवज्ञाता। धर्मसंयुक्तां कौसल्यां पुत्रवियोगेन पापकर्मणा पृथक्कृत्वा, त्वं कतरं लोकं गन्तासि, यत्र त्वं नरकपथगामिनी? क्रूरे, न जानासि वा—ज्येष्ठः रामः, कौसल्यासुतः, पितृसमः, कुलस्य शरणम् अस्ति? पुत्रः मातुः अङ्गहृदयसम्भूतः, केवलं बन्धुत्वेन न, सर्वेभ्यः स्वजनात् अधिकप्रियः भवति। एकदा धर्मज्ञा सुरभिः, देवानां पूजिता, स्वौ द्वौ सुतौ पृथिव्यां श्रान्तौ मूर्च्छितौ दृष्ट्वा, मध्याह्ने भूमौ शयानौ दृष्ट्वा, अश्रुपूर्णनेत्रा दुःखात् विललाप। सैव महेन्द्रस्य अधः गच्छन्ती, तस्याः सुरभिगन्धिनः सूक्ष्माश्रवः बिन्दवः शरीरात् पतिताः। स्वशरीरे तस्याः गन्धान् बिन्दून् पतन्तं दृष्ट्वा, इन्द्रः अपि सुरभिं भूयः सम्मानम् अकरोत्। एवं भरतः, शोकक्रोधसमन्वितः, मातरं प्रति तीक्ष्णैः वचोभिः ताडयन्, स्वस्मिन्नेव धर्मे स्थित्वा, रामस्य पुनरागमनाय दृढनिश्चयः अभवत्।