भरतः, दुःखेन व्याकुलः, मातरं कैकेयीं समुपेत्य, शोकसन्तप्तया वाचा आह—मम पिता धर्मनिष्ठः महा राजा नष्टः, रामः किमर्थं वनं गतः, कस्य हेतोः तस्य निष्कासनं जातम्? कौसल्या च सुमित्रा च, पुत्रशोकविह्वला, त्वां मातरं दृष्ट्वा कथं जीवितुं शक्ता इति चिन्तयामि। रामः धर्मात्मा, सदैव मातरं प्रति यथायोग्यं पुत्रवत् आदरं प्रदत्तवान्। कौसल्या अपि, दूरदर्शिनी ज्येष्ठमाता, त्वं प्रति धर्मं पालयन्ती भगिन्याः सदृशं व्यवहारं कृतवती। तं शान्तात्मानं, वल्कलचर्मधारिणं पुत्रं वनवासाय प्रेष्य, त्वं पापे, शोकं न अनुभवसि कथं? दोषरहितं, वीरं, आत्मनिग्रहं कृतवन्तं, कीर्तिमन्तं रामं वल्कलधारिणं निष्कास्य, किमर्थं त्वया एषा प्रेरणा दृष्टा? राघवस्य राज्यलोलुपता ते न मया अज्ञाता—राज्यस्य हेतोः त्वया एषा महती विपत्ति उत्पादिता। रामलक्ष्मणाभ्यां विहीनः, नरश्रेष्ठाभ्यां, अहं किं बलं वा समर्थ्यं वा राज्यं रक्षितुं शक्ष्यामि? सदा बलवान् राजा तं धर्मनिष्ठं शक्तिमन्तं रामं आश्रितवान्, मेरुः वनं यथा। अहं दुर्बलः, महत् भारं वहनं न शक्नोमि, यथा दुर्बलः पशुः महत् भारं युक्तः। तपसा वा बुद्धिबलेन वा, अहं तव पुत्रलोभं न पूरयितुं शक्न्यामि। रामः यदि सदा तव मातरं इति मन्येत, अहं त्वां न परित्यज्यामि, पापचेतना। पापे, तव मनसि एषा विचारः कथं उत्पन्नः, कुलाचारात् पतिता, पूर्वजैः निन्दिता? अस्मिन कुले ज्येष्ठः सदा अभिषिक्तः राजा भवति, अन्ये भ्रातरः तस्य आज्ञया कार्यं कुर्वन्ति। अहं न मन्ये त्वं न्यायवती, न राजधर्मं पालयसि, न च दीर्घकालिकं राजमार्गं जानासि। राजपरम्परायां ज्येष्ठः सदा राजा अभिषिक्तः, एषा परम्परा विशेषतः इक्ष्वाकुषु। धर्मनिष्ठेषु कुलाचारपालिषु, तव संसर्गे तेषां आचारगौरवः नष्टः। महाकुलोत्पन्ना अपि, तव बुद्धौ एषा दोषयुक्ता मोहः कुतः? पापे, अहं तव दुष्टं मनोरथं न करिष्यामि; त्वं पापनिष्ठा, मम मृत्युव्यपाश्रयाय विपत्तिं आरभ्यसि। तव कृते, अहं एतत् अप्रियम् कार्यं करिष्यामि—वनात् भ्रातरं कुलप्रियं आनयिष्यामि। रामं आनयित्वा, दृढहृदयः, तस्य भक्तः सेवकः भविष्यामि, अन्तर्बलेन दीप्तः। एवं उक्त्वा, महात्मा भरतः, कठोरैः वाक्यैः मातरं आघातयन्, शोकग्रस्तः सन्, पुनः गिरिकुहरे सिंहः इव गर्जितवान्। ततः सप्तचत्वारिंशत् अध्यायं श्रोतुं प्रवृत्तः। भरतः, मातरं निन्द्य, महान् क्रोधेन आक्रान्तः, पुनः वदति—कैकेयी, राज्यभ्रष्टा, पापकर्मणा, धर्मपरित्यक्ता, न रुदन्ती मृत्युम् गच्छ। राजा वा रामः वा, धर्मनिष्ठः, तव कृते किम् अपराधम् अकरोत्, येन तयोः मृत्युः च वनवासः च समम् आगतः? कुलविनाशेन, गर्भहत्या दोषं प्राप्तवती; कैकेयी, नरकं गच्छ, न पतिसंयुक्तं लोकं प्राप्नुहि। तव घोरकर्मणा, सर्वलोकप्रियं त्यक्तवती, मम अपि भयम् उत्पादितम्। तव कारणेन, पिता मृतः, रामः वनं गतः, अहं लोकसंसारे लज्जितः। त्वं मातृरूपा, परन्तु शत्रु, क्रूरा, राज्यलोभिनी, अहं तव सह संवादं न करिष्यामि, पापकर्मणा, पतिविनाशिनी। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याः मातरः, तव कारणेन महाशोकदुःखिता, कुलपातकी। त्वं न बुद्धिमन्तः धर्मराजस्य अश्वमेधस्य पुत्री, राक्षसी, पितृवंशविनाशाय जातासि। तव कारणेन, धर्मनिष्ठः, सत्यनिष्ठः रामः, शोकग्रस्तः वनं प्रेषितः, पिता स्वर्गं गतः। पापकर्मणा, त्वं प्रमुखा, मया परित्यक्ता, पितृहीना, भ्रातृभिः त्यक्ता, लोकैः निन्दिता। धर्मसंयुक्तां कौसल्यां, पुत्रवियोगेन, पापकर्मणा वियुक्त्वा, त्वं नरकं गमिष्यसि। क्रूरा, न जानासि, ज्येष्ठः रामः, कौसल्यासुतः, कुलस्य शरणम् स्वाभाविकम्। पुत्रः मातुः शरीरहृदयसम्भूतः, तस्मात् बन्धुभ्यः अधिकः प्रियः, न केवलं सम्बन्धात्। एकदा धर्मात्मा सुरभिः, देवैः पूजिता, पृथिव्यां द्वौ पुत्रौ क्लान्तौ मूढौ दृष्ट्वा। मध्यान्हे क्लान्तौ भूमौ शयानौ पुत्रौ दृष्ट्वा, दुःखात् अश्रुपूर्णनेत्रा विलपन्ती। सा महात्मनः देवानां राज्ञः अधः गच्छन्ती, सुरभिगन्धयुक्ताः सूक्ष्माः बिन्दवः तस्याः शरीरात् पतन्ति। एवं भरतः मातरं प्रति दुःखक्रोधयुक्तं वचनं उवाच, तस्य शोकः, क्रोधः, धर्मबुद्धिः च तस्य वाक्येषु स्पष्टः आसीत्।