भरतः, मातरं कैकेयीं समुपेत्य, दुःखेन च मनसा समाक्रान्तः, तां परुषैः वचोभिः समभाषत। ‘‘त्वां सम्प्राप्य, सत्यधृतिं महायशसं पितरं मम, राजा दशरथः, तीव्रेण शोकाग्निना दग्धः, नष्टः। धर्मनिष्ठः स महाबलः राजा मम पितरः विनष्टः; किं कारणं रामस्य वनवासः? किमर्थं स वनं गतः? कौसल्या च सुमित्रा च, पुत्रशोकसंपीडिते, त्वां सम्प्राप्य कथं जीवितुं शक्तेते, मातः? सत्यधर्मनिष्ठः स रामः, सदा मातरं यथार्हं पूजयति; यथा पुत्रः स्वमातरं, तथा सदा आचरति। तथा एव ज्येष्ठा जननी कौसल्या, दूरदर्शिनी, धर्मं पालयन्ती, त्वयि भगिन्यां यथा आचरति। त्वं पापे, स्वपुत्रं वल्कलचीरधारिणं वनवासाय प्रेष्य, कथं न शोचसि? निर्दोषं, वीर्यवन्तं, आत्मसंयतं, वल्कलधारिणं च रामं वनं प्रेष्य, किं कारणं पश्यसि? नूनं, राघवे तव लोभः मया न न ज्ञातः; राज्यस्य हेतोः त्वया एष महाव्यसनं कृतम्। रामलक्ष्मणाभ्यां विहीनः, पुरुषसिंहाभ्यां विना, अहम् किं बलं वा उपायं वा आश्रित्य राज्यं पालयेयम्? महाबलः राजा सदा धर्मनिष्ठं रामं, यथा मेरुः वनं, तथा आश्रितः। अहम् अस्य गुरुभारं, दुर्बलः पशुः इव महतीं भारां युक्तः, कथं वा केन च बलं सोढुं समर्थः? यदि तपसा वा बुद्धिबलेन वा समर्थः स्याम्, तथापि तव पुत्रलोभाय कदापि न कार्यं करिष्यामि। त्वं पापकर्मणि स्थितः, यदि रामः सदा त्वां मातरं इति मन्येत, तदा अहं त्वां न परित्यजेम्। किं त्वयि, पापे, कुलधर्मात पतिताय, पूर्वजैः गर्हिताय, एषा बुद्धिरुत्पन्ना? अस्मिन्स्मिन्वंशे, ज्येष्ठः सदा राजा अभिषिच्यते; अन्ये भ्रातरः, एकचित्ताः, तस्याज्ञां पालयन्ति। न त्वां धर्मिष्ठां न च राजधर्मवतीं न च दीर्घदर्शिनीं मन्ये। नृपकुले, विशेषतः इक्ष्वाकुषु, ज्येष्ठः सदा नृपो भवति; एष एव धर्मः। धर्मनिष्ठेषु कुलाचारपालिषु, त्वां सम्प्राप्य, आचर्यगौरवम् नष्टम्। परमपावने राजवंशे जातायाः, कथं एषा निन्द्याभ्रमः तव बुद्धौ अभवत्? अहं तव पापकामं न करिष्यामि; त्वं मृत्युपथं प्रवृत्ता, मम विनाशस्य कारणम्। त्वदर्थं, एष दुःखकरं कर्म करिष्यामि; भ्रातरं रामं वनात् आनयिष्यामि। रामं आनयित्वा, दृढनिश्चयेन, अहं तस्य भक्तदासः भविष्यामि। एवं वदन्, महात्मा भरतः, शोकाभिभूतः, परुषवचोभिः मातरं ताडयन्, गिरिगुहे सिंह इव पुनः निनादम् अकरोत्। एवं सप्तत्रिंशे सर्गे समाप्ते, चतुर्सप्ततितमं सर्गं शृणु। एवं मातरं ताडयित्वा, भरतः, महाक्रोधसमन्वितः, पुनः वाक्यमुवाच— ‘‘राज्यं हीनं भवतु ते, कैकेयि, क्रूरे, पापकर्मणि; धर्मे परित्यक्ते, मा मृत्युः शोकयुता भव। किं पापं त्वया कृतं, यत् राज्ञा वा धर्मात्मना रामेण वा, येन तव कर्मणा तयोः मृत्युवनवासौ समागतौ? त्वया कुलं नष्टं, गर्भघातदोषं प्राप्य, कैकेयि, नरकं गच्छ, न पतिसुखं प्राप्नुहि। घोरकर्मणा त्वया सर्वलोकप्रियः परित्यक्तः, भीतिं मय्यपि कृतवती। त्वयैव पितरं नष्टं, रामं वनं प्रस्थितम्; लज्जां मम लोकस्मिन्कृतवती। त्वं यद्यपि मातरं इव दृश्यसे, वास्तवतः शत्रुः, क्रूरे, राज्यलोभे, न त्वया सह वदिष्ये, पापकर्मणि, पतिघातिनि। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च मातरः, महद् दुःखं प्राप्य, त्वया कुलपांसनेन पीडिताः। न त्वं धर्मज्ञस्य अश्वमेधाधिपतेः पुत्री, किंतु राक्षसी, पितृवंशनाशनाय जाताऽसि। त्वया रामः, धर्मनिष्ठः, सत्यव्रतः, दुःखेन वनं प्रेषितः; पितरं स्वर्गं गतं। पापकर्मणि, त्वं मुख्याऽसि, मया परित्यक्ता, पित्रहीना, भ्रातृभिः त्यक्ता, लोके गर्हिता। कौसल्यां धर्मसंयुक्तां पुत्रवियोगेन पीड्य, त्वया नष्टसौख्यां, त्वं अद्य किं लोकं यास्यसि, नरकपथगामिनि? क्रूरे, न जानासि वा, ज्येष्ठः पुत्रः, कौसल्याजातः, पितुसमः, कुलस्य आश्रयः? मातुः अङ्गहृदयान्निर्वृत्तः पुत्रः, सः बन्धुभ्यः अपि प्रियः, न केवलं सम्बन्धात्। कदाचित्, श्रुतं, धर्मिष्ठा सुरभिः, देवानां पूजिता, भूमौ स्वसुतौ क्षीणौ, मूर्च्छितौ दृष्ट्वा, मध्याह्ने शोकसंपीडिता, अश्रुपूर्णलोचना रुरोद।’’ एवं भरतः, मातरं प्रति, शोकक्रोधसमाक्रान्तः, सत्यं धर्मं च सन्दर्शयन्, तां परुषैः वचोभिः ताडयामास।