भरतः, पितुः निधनं भ्रातृणां च वनवासं श्रुत्वा, दुःखेन संतप्तः ताम् मातरं कैकेयीं समुपेत्य इदं मधुरं न तु तं वचनं उवाच। "किं मे राज्येन, यत्र अहं दुःखितः, पितृहीनः भ्रातृहीनः, यस्य भ्राता पितृसमानः आसीत्? दुःखस्य दुःखं समुपदाय, तव कारणेन नृपः गतः, रामः च तपस्वी अभवत्। कुलस्य नाशाय त्वं इव कालरात्रिः आगता; पितरं दग्धगर्भं आलिंग्य, सः न तव विषं अवगच्छत्। त्वया, दुष्टे, नृपः निधनं प्राप्तः; तव मोहात् कुलस्य सुखं हृतम्, कुलपावनं लज्जां च आनीतवती। सत्यनिष्ठः कीर्तिमान् पितरं समासाद्य, त्वया महद्व्यथा उपनिता, तेन दशरथः नष्टः। धर्मनिष्ठः राजा पितरः नष्टः; किं कारणं रामस्य वनगमनस्य? कौसल्या सुमित्रा च, पुत्रशोकात् संतप्ते, त्वां दृष्ट्वा कथं जीवितुम् शक्येते? धर्मात्मा रामः सदा मातरं यथार्हं पूजयति। कौसल्या अपि, दृष्टिप्रज्ञा, तव प्रति धर्मं आचरति, यथा भगिनीं। पुत्रं शमशीलं वल्कलवसनं मृगचर्मधारिणं वनवासाय प्रेष्य, त्वं पापे, कथं न शोकितुम् इच्छसि? दोषरहितं वीरं शमशीलं कीर्तिमन्तं वल्कलधारिणं निष्क्रान्तं कृत्वा, किं कारणं त्वं पश्यसि? राघवस्य प्रति तव लोभः न मया अज्ञातः; राज्यार्थम् त्वया महदपकारः कृतः। रामलक्ष्मणयोः वियोगेन, नरशार्दूलयोः, किं बलं वा समर्थ्यं वा राज्यरक्षणे आश्रयितुम् शक्यं? बलवान् राजा तं धर्मनिष्ठं सदा आश्रयति, यथा मेरुः वनं। अहं दुर्बलः, महद्भारं यथा कृशः पशुः वहन्न, किं बलं वा सहनाय अस्ति? तपसा वा बुद्धिबलेन वा, अहं तव इच्छां न पूरयेयं, पुत्रलोभिनि। त्वां न परित्यज्येयम्, पापे, यदि रामः सदा मातरं यथार्हं पश्येत्। किं तव बुद्धिः, पापे, कुलाचारात् पतिता, पितृपितामहैः गर्हिता, उत्पन्ना? अस्मिन कुलं ज्येष्ठः सदा अभिषिक्तः; अन्ये भ्रातरः तस्य आज्ञां अनुवर्तन्ते। त्वं न न्यायवती, न राजधर्मं पश्यसि, न राजमार्गं जानासि। राजवंशे ज्येष्ठः सदा अभिषिक्तः; इक्ष्वाकुषु विशेषतः एषा प्रथा। धर्मनिष्ठेषु कुलाचारपालेषु, तव संगमेन आचारगौरवः नष्टः। महाकुलोत्पन्ना अपि, तव बुद्धिमोहः कुतः उत्पन्नः, दोषयुक्तः? अहं तव पापेच्छां न पूरयेयं, त्वं पापे स्थिताः; तव कारणेन मम मृत्युः आरम्भः। तव कृते अहं दुष्करं कर्म करिष्यामि; वनात् भ्रातरं कुलप्रियं आनयिष्यामि। रामं आनयित्वा, दृढहृदयः, तस्य सेवकः भविष्यामि, आत्मबलप्रभः।" एवं वदन् महात्मा भरतः, दुःखेन संतप्तः, तीक्ष्णैः वचोभिः तां ताडयन्, गिरिगुहायां सिंहः इव पुनः गर्जति। ततः, मातरं ताडयित्वा, भरतः क्रोधेन अभिभूतः, पुनः इदं वचनं प्राह। "राज्यं त्वं विना भव, कैकेयी, क्रूरा, पापकर्मिणी; धर्मं परित्यज्य, रुदन्ती न म्रियस्व। किं दोषं नृपः रामः वा धर्मात्मा, तव कृते द्वौ मृत्यं वनवासं च प्राप्तौ? कुलं विनष्ट्वा, गर्भघातपापं त्वया उपार्जितम्; कैकेयी, नरकं गच्छ, न पत्युः लोकं प्राप्नुहि। तव घोरकर्मणा सर्वलोकप्रियं परित्यज्य, मम अपि भयम् उपनितम्। तव कारणेन पितरं मृत्युम् प्राप्तः, रामः वनं गतः; लोकसंसारे मम अपमानं उपनितम्। मातृरूपा त्वं, परं शत्रु, क्रूरा, राज्यलोभिनी, अहं न तव सह वदिष्यामि, पापकर्मिणी, पतिनाशिनी। कौसल्या सुमित्रा अन्याश्च मातरः, महद्व्यथया पीडिताः, तव कारणेन कुलपावनं लज्जां उपनयन्ति। त्वं न बुद्धिमन्तः धर्मराजस्य अश्वमेधाधिपतेः पुत्री; त्वं राक्षसी, पितृवंशविनाशाय जाताः। तव कारणेन धर्मनिष्ठः सत्यनिष्ठः रामः दुःखेन वनं गतः, पितरः स्वर्गं प्राप्तः। तव पापकर्मणः, त्वं प्रमुखा, मया त्यक्ता, पितृहीना, भ्रातृभिः परित्यक्ता, सर्वलोकवर्जिता।" एवं भरतः, मातरं कैकेयीं दुःखेन, क्रोधेन च, तीक्ष्णैः वचोभिः ताडयन्, तस्य दुःखं प्रकटयन्, धर्मनिष्ठं वृत्तं प्रकटयन्, कुलस्य शोकं, राज्यस्य पतनं, मातुः पापं च सर्वं प्रकटयन्, रामलक्ष्मणयोः वियोगं, पितुः निधनं, मातृणां दुःखं, तव लोभं, कुलस्य लज्जां च, मातरं ताडयित्वा, रामस्य पुनरागमनाय दृढसंकल्पः अभवत्।