सर्वं तत् मया तव हेतोः एव कृतम्। अतः त्वं शोकं मा कुरु, चिन्तां मा गच्छ; साहसं आश्रित्य स्थिरः भव, पुत्र। नगरं च राज्यं च अधुना तव अधिकारम् आगतम्, निरापदं च स्थितम्। अतः तव, पुत्र, शीघ्रं यथाविधि वसिष्ठप्रमुखैः श्रेष्ठैः ऋषिभिः, ब्राह्मणान् समाहूय, दृढेन चित्तेन भूमौ राजाभिषेकं कुरु। शुभे वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः श्राव्यः। पितुः निधनं भ्रातृणां च वनवासं श्रुत्वा, शोकातुरः भरतः इदं वचनं अब्रवीत्। "किं मे राज्येन, यत्र अहं दुःखितः अस्मि, पितृहीनः भ्रातृहीनः च, यः मम पितृसमानः आसीत्। दुःखस्य दुःखं त्वं मम उपनयसी, यथा क्षते लवणं क्षिप्यते, राजानं निधनं कृतवती, रामं च तपस्विनं कृतवती। त्वं कुलनाशाय रात्रिः इव आगता; पिता दग्धशिलां आलिङ्ग्य, त्वं इति न अवगच्छत्। त्वया, दुष्टे, राजा मृत्युम् उपगतः; तव मोहात् सुखं कुलात् नष्टम्, कुलपावनम् अपहाय। सत्यनिष्ठः, कीर्तिमान् पिताऽपि, त्वां प्राप्त्वा तीव्रशोकात् नष्टः, राजा दशरथः। धर्मनिष्ठः पिताऽपि, नष्टः; रामः किमर्थं वनं गतः? कौसल्या सुमित्रा च, पुत्रशोकात् व्याकुलाः, त्वां प्राप्त्वा कथं जीवन्ति, मातः? धर्मात्मा रामः त्वां मातरं इव सदा मानयति। कौसल्या अपि ज्येष्ठमाता, दूरदर्शिनी, धर्मं पालयन्ती, त्वां भगिन्यं इव आचरति। स्वनियन्त्रितं पुत्रं, वल्कलाजिनवस्त्रधारिणं, वनवासाय प्रेष्य, पापे, कथं शोकं न कुरुषे? निर्दोषं, वीरं, स्वनियन्त्रितं, कीर्तिमन्तं, वल्कलधारिणं, वनं प्रेष्य, किं कारणं पश्यसि? तव राघवसंबन्धी लोभः मया न अज्ञातः; राज्यार्थं महद् आपदं उपनयसी। रामलक्ष्मणाभ्यां रहितः, पुरुषसिंहाभ्यां, कथं, केन बलवृत्त्या, राज्यं रक्षेयम्? महाबलः राजा सदा धर्मनिष्ठं रामं आश्रित्य स्थितः, यथा मेरुः वनं। अहं दुर्बलः, महभारं युक्तः, कथं तं भारं धारयेयम्, केन शक्त्या सहनम्? तपसा वा बुद्धिबलात् वा, अहं तव कामं न पूरयेयं, पुत्रलोभे, दुष्टे। अहं त्वां न परित्यजेयं, पापबुद्धे, यदि रामः सदा त्वां मातरं इव पश्येत्। किं तव चेतः एवं जातम्, कुलाचारात् पतिते, पूर्वैः निन्दिते? अस्मिन्वंशे ज्येष्ठः सदा अभिषिक्तः; अन्ये भ्रातरः तस्य आज्ञां पालयन्ति। त्वं न न्यायं न पालयसि, न राजधर्मं जानासि, न चिरस्थायिनं मार्गं। राजवंशे ज्येष्ठः सदा अभिषिक्तः; इक्ष्वाकुवंशे एषः नियमः। धर्मनिष्ठेषु कुलाचारपालकेषु, तव आगमने आचारगौरवः नष्टः। महाकुलोत्पन्ना सती, तव दोषमोहः कुतः जातः, बुद्धिम् आवृत्य? अहं तव पापं न करिष्यामि, तव पापेच्छायाः; मृत्युप्रायम् आपदं आरब्ध्वा। अधुनाऽपि तव कृते, अहं दुःखमयम् कार्यम् करिष्यामि; वनात् भ्रातरं आनयिष्यामि, कुलप्रियं। रामम् आनयित्वा, दृढचित्तः, तस्य दासः भविष्यामि, आत्मतेजसा दीप्तः। एवं उक्त्वा, महात्मा भरतः, तीक्ष्णैः वचनैः मातरं विदार्य, शोकातुरः सन्, पुनः गिरीगुहायां सिंहः इव गर्जितवान्। अथ चतुश्चत्वारिंशत्तमः सर्गः श्राव्यः। मातरं तु एवं तिरस्कृत्य, भरतः कोपात् पुनः वचनम् उवाच। "राज्यं त्वया विहीनं भवतु, कैकेयी, क्रूरा, पापकर्मणी; धर्मं परित्यज्य, मा रुदन्त्या मृत्युम् आगच्छ। राजा वा रामः वा, धर्मात्मा, किं ते दोषम्? तव कर्मणा मृत्युर्वनवासः च आगतः। कुलनाशं कृत्वा, गर्भहत्या दोषम् उपगतासि; कैकेयी, नरकं गच्छ, पतिसुखं मा प्राप्य। घोरकर्मणा, सर्वलोकप्रियं परित्यज्य, मम अपि भयम् उपनयसी। त्वया पिताऽपि मृतः, रामः वनं गतः; लोकसंसारे मम अपमानं उपनयसी। मातरं इव दृश्यन्ती, शत्रुं इव वर्तसे, क्रूरा, राज्यलोभिनी; अहं न तव सह संवादं करिष्यामि, पापकर्मणि, पतिविनाशिनी। कौसल्या, सुमित्रा, अन्याश्च मातरः, महाशोकातुराः, तव कृते कुलपावनं दुष्कृत्यं उपगताः।" एवं भरतः शोकक्रान्तः, मातरं तीक्ष्णवचनैः तिरस्कृत्य, रामस्य पुनरागमनाय दृढनिश्चयः अभवत्।