दशरथस्य पुत्रशोकाभिभूतस्य प्राणाः परित्यक्ताः। ततः धर्मात्मन्, त्वं राज्यं स्वीकुरु। मम पुत्र, सर्वमेतद् केवलं तव निमित्तमेव कृतम्। मा शोच, मा विषीद; धैर्यं आश्रित्य स्थित्वा, पुत्र, त्वं राज्यं गृहाण। नगरं च राज्यं च त्वदीयाधीनम् अद्य सुरक्षितं च। अतः, पुत्र, शीघ्रं विधिपूर्वकं वसिष्ठप्रमुखैः ऋषिभिः ब्राह्मणैः सह सङ्गृह्य, दृढनिश्चयेन भूभृतां वरः त्वं स्वं अभिषेचनं कुरु। एवं दशरथस्य निधनं भ्रातॄणां च वनवासं श्रुत्वा, भरतः दुःखेन पीडितः शनैः इदं वचनमुवाच—"किं मे राज्येन, या अहं पितृविहीनः भ्रातृविहीनश्च दुःखितः अस्मि? त्वं, मातः, दुःखस्य दुःखमपि मयि आरोपितवती, यथा क्षते लवणं क्षिपेत्; त्वया नृपः निधनं गतः, रामश्च तपस्वी कृतः। त्वं कुलनाशाय कालरात्रिवदागतासि; पितरं दग्धशिखामिव आलिङ्गन्तं न अवैषीर्यत् त्वमेव तस्य विनाशकारिणी। त्वया, पापे, राजा मृतः; त्वदीयमोहात् कुलस्य सुखं नष्टम्, त्वं कुलपांसनी जाता। सत्यव्रते महायशसि पितरि त्वां प्राप्य, दुःखातिप्रबलेन दग्धः दशरथो नष्टः। धर्मनिष्ठः महराजः पितरः नष्टः; किं कारणं येन रामो वनं गतः? कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकाभिभूते कथं जीवितुम् अशक्नुतां त्वां दृष्ट्वा, मातः? सदा धर्मात्मा रामः त्वां मातरं यथोचितं सन्मानयति। तथा ज्येष्ठा माता कौसल्या, दूरदर्शिनी, त्वं प्रति धर्मेण स्वसृवत् व्यवहरति। स्वपुत्रं वल्कलचीरधरं वनवासाय प्रेष्य, कथं त्वं, पापे, न शोचसि? निर्दोषं शूरं जितेन्द्रियं कीर्तिमन्तं च वल्कलधरं रामं निर्वास्य, किं कारणं त्वं पश्यसि? नूनं, राघवे तव लोभः मया नापरिचितः; राज्यहेतोः त्वं महद् आपदं कृतवती। रामलक्ष्मणयोः वियुक्तः अहं, तौ नरसिंहौ, कथं वा, केन शक्त्या, राज्यं पालयेयम्? सदा धर्मपरायणः राजा तस्मिन्नेव विश्वसिति, यथा मेरुः वनम् आश्रित्य तिष्ठति। अहं दुर्बलः, महाभारं युक्तः पशुवत्, कथं वा, केन बलात्, एतद् भारं वहेयम्? यदि तपसा, बुद्धिबलेन वा, मम सामर्थ्यमपि स्यात्, तथापि तव कामं न कदापि साधयेयं, पुत्रलोभे सति। त्वं पापप्रवृत्ते, यदि रामः सदा त्वां मातरं मन्येत, तदा त्वां न परित्यजेयं। किं त्वयि, पापे, पतिताचारिणि, पितृपैतामहेन गर्हिते, एषा बुद्धिः उत्पन्ना? अस्मिन् वंशे सदा ज्येष्ठः एव अभिषिक्तो भवति; अन्ये भ्रातरः तस्याज्ञया चलन्ति। न त्वं न्यायवती, न राजधर्मं जानासि, न चिरस्थायि राजमार्गं अवगच्छसि। राजकुले सदा ज्येष्ठ एव अभिषिक्तो भवति; एष एव परम्परा, विशेषेण इक्ष्वाकुषु। धर्मनिष्ठेषु कुलाचारपालिषु, त्वां दृष्ट्वा, आचारगौरवमपि नष्टम्। प्रसिद्धराजवंशोद्भवायामपि त्वयि, कथं दोषरूपो मोहः उत्पन्नः? न तव पापकामं साधयिष्यामि; त्वं पापे, मृत्युप्रदं कार्यं आरब्धवती। अद्य, तव निमित्तम्, एतत् अप्रियमपि करिष्यामि—वनात् भ्रातरं कुलप्रियं आनयिष्यामि। रामं आनयित्वा, अहं दृढनिश्चयः तस्य दासत्वं गमिष्यामि, आत्मतेजसा युक्तः।" एवं वचनमुक्त्वा, महात्मा भरतः, मातरं तीक्ष्णवचनैः ताडयन्, दुःखेन अभिभूतः अपि, गिरिगुहायां सिंह इव पुनः निनादम् अकरोत्। एतस्मात् परं, मातरं ताडयित्वा, भरतः कोपसमन्वितः पुनः इदं वचनमुवाच—"राज्यं त्वया विना अस्तु, कैकेयि, क्रूरे, पापकर्मणि; धर्मं परित्यज्य, मा रोदित्वा मृत्युम् आप्नुहि। किं पापं नृपः वा रामो वा धर्मात्मा त्वां प्रति अकरोत्, येन तव कर्मणा तयोः मृत्युः च निर्वासः च प्राप्तः? कुलं नाशयित्वा, गर्भहत्या दोषं आप्तवती; कैकेयि, नरकं गच्छ, पतिसमीपं मा गच्छ। अनया घोरया क्रियया त्वया सर्वलोकप्रियं परित्यज्य, मय्यपि भयम् उत्पन्नम्। त्वया पितरं मृत्युम् आपादितम्, रामश्च वनं गतः; लोके ममापि अपकीर्तिः त्वया कृतम्। त्वं मातृरूपा शत्रुरेव, क्रूरे, राज्यलोभे; न त्वया सह वदिष्यामि, पापे, पतिहन्त्री।