रामः सौमित्रिणा सीतया च सह वनाय प्रेषितः। तदा महात्मा दीप्ततेजाः राजा दशरथः प्रियं पुत्रं द्रष्टुं असमर्थः सन्, पुत्रशोकाभिभूतः प्राणान् त्यक्तवान्। ततः, धर्मात्मन्, त्वं राज्यं स्वीकर्तव्यम्। एतत् सर्वं तवार्थमेव मया कृतम्। मा शोचि: मा च संतप्यस्व; धैर्यं आश्रित्य, पुत्र, त्वं राज्यं गृहाण। पुरी च राज्यं च त्वदीयं सुरक्षितं च। अतः शीघ्रं वसिष्ठमुख्यैः द्विजातिभिः सहितः, विधिवत्, दृढनिश्चयेन, पृथिव्यां आत्मानं अभिषेचय। एवमेतस्मिन् समये, भरतः पितुः निधनं भ्रातृणां च वनवासं श्रुत्वा, शोकातुरः सन्, इदं वचनं उवाच—"किं मे राज्येन, या अहं पितृभ्रातृवियुक्तः दुःखितः वसामि? दुःखस्य दुःखं समावहन्, त्वं राजानं निधनाय, रामं च तापसं कृत्वा, मम हृदयव्रणेषु लवणं क्षिप्तवती। त्वं कुलनाशाय कालरात्रिवत् आगता; पितरं च दग्धशिखां आलिङ्गन्तं न अवबुध्यथा। त्वया, पापे, राजा मृत्युम् उपगतः; तव मोहात् कुलस्य सुखं नष्टम्। सत्यधृतौ कीर्तिमन्ति पितरि त्वां समासाद्य, दशरथः महाशोकेन नष्टः। धर्मनिष्ठः महातेजाः पिता मम नाशितः; किं कारणम् रामस्य वनवासः? कथं कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकाभिभूताः त्वां दृष्ट्वा जीवितुम् अशक्नुवन्? रामः धर्मात्मा सदा मातरं यथोचितं वर्तते, कौसल्या च धर्मे स्थित्वा त्वां भगिन्याः सदृशीं वर्तते। स्वपुत्रं वल्कलचीरधारिणं वनवासाय प्रेष्य, पापे, कथं त्वं न शोचसि? निर्दोषं वीरं स्वात्मनियम्यं कीर्तिमन्तं च वल्कलधारिणं निष्कास्य, किं कारणं त्वया दृष्टम्? नूनं राघवे तव लोभो मया प्रागेव ज्ञातः; राज्यहेतोः त्वं महद् आपदं जनयित्री। रामलक्ष्मणवियुक्तः अहं केन बलवृत्त्या राज्यं पालयेयम्? राजा सदा तस्मिन्नेव धर्मे स्थिते, महावने मेरुशृङ्ग इव, आश्रितः। अहं तु दुर्बलः महाभारं यथा दुर्बलः पशुः न शक्नोमि सोढुम्। तपसा वा बुद्धिबलेन वा यदि शक्तः स्याम्, न कदाचित् तव मनोरथं पूरयेयम्, पुत्रलोभे स्थिते त्वयि। त्वं पापचेष्टे, यदि रामः सदा त्वां मातरं इति पश्येत्, तदा न कदाचित् त्वां परित्यजेयम्। किं तव चेतसि एषा बुद्धिः उत्पन्ना, सदाचारात् पतिते, पितृपैतामहेन गर्हिते? अस्मिन् वंशे ज्येष्ठः एव नृपः अभिषेच्यते; अन्ये भ्रातरः तस्याज्ञया प्रवर्तन्ते। त्वं न धर्मिष्ठा, न राजधर्मं जानासि, न च नीतिमार्गं अवगच्छसि। नृपकुले ज्येष्ठः एव नृपः अभिषिक्तः; एषा परम्परा इक्ष्वाकुषु विशेषतः। धर्मनिष्ठेषु कुलाचारपालकेषु, तवागमनेन आचारे गर्वः नष्टः। महात्मसु नृपसु जातायाम् अपि, कथं तव बुद्धिः मोहदूषिता? न अहं तव पापकृत्यं करिष्यामि; त्वं मृत्युप्रदायिनी, अहं तु न तव मनोरथं पूरये। त्वदर्थं तु अहं एतद् अप्रियम् करिष्यामि—वनात् भ्रातरं कुलप्रियं आनयिष्यामि। रामं आनयित्वा, दृढनिश्चयः सन्, तस्य दासत्वं स्वीकृत्य, तेजसा शोभिष्यामि।" एवं बहुशः कठोरैः वाक्यैः मातरं ताडयन्, महानुभावः भरतः शोकसम्भ्रान्तः गिरिगुहायां सिंह इव पुनः निनादम् अकरोत्। ततः, कोपसंयुक्तः भरतः पुनः मातरं प्रति वचनम् इदम् उवाच—"राज्यविहीना भव, कैकेयि, क्रूरे, पापकर्मणि; धर्मं परित्यज्य, मा शोचन्ती म्रियस्व। किं पापं राज्ञा वा रामेण वा कृतम्, येन तव कर्मणा तयोः मृत्युवनवासौ समागतौ? कुलनाशनात् त्वं गर्भघातदोषं प्राप्य, कैकेयि, नरके पतस्व, न पतिलोकं प्राप्नुहि। एतेन घोरकर्मणा त्वं सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा, ममापि भयम् उत्पादितवती। त्वया पितरं मृत्युम् उपनिन्ये, रामं च वनं प्रापितवती; जीवन्मर्त्यलोके मां लज्जयित्री त्वम्।" एवं स श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमं, त्रिसप्ततितमं, चतुर्सप्ततितमं च सर्गं श्रोतव्यः।