ततः चञ्चलस्वभावा सा जननी, स्वकर्मानुसारं तथा स्त्रीस्वभावेन, यथावत् घटितं तत्त्वं वदितुम् आरब्धवती। महात्मना भरतेन एवम् उक्ता, कैकेयी हृष्टा अपि मोहिता, स्वमतिम् बुद्धिम् मन्यमाना, इदं वचनम् उवाच। “न ब्राह्मणस्य धनं रामेण हरितम्, न चापि निर्दोषं धनाढ्यं वा दरिद्रं जनं सः कदाचित् उपतापितवान्। नापि परस्त्रीं रामः दृष्ट्वा अपि दृष्ट्या; किं तु, पुत्र, रामस्य अभिषेकस्य श्रवणेन अहम्। तव पितरं राज्याय त्वां याचितवती, रामस्य च वनवासाय। तव पितरः स्वधर्मे स्थितः, तद् यथावत् अकरोत्। रामः सौमित्रिणा सीतया सह प्रेषितः, सः महात्मा राजा प्रियपुत्रदर्शनविहीनः। पुत्रशोकवशात् सः महाराजः निधनम् उपगतः। अतः धर्मात्मन्, त्वं राज्यं स्वीकुरु। एतत् सर्वं तव हिताय कृतम्; मा शुचः, मा विगलितः, धैर्ये स्थिरः भव, पुत्र। नगरी च राज्यं च तव आधीनम्, सुरक्षितम्। अतः, पुत्र, शीघ्रं विधिवत् वसिष्ठप्रमुखैः श्रेष्ठैः ब्राह्मणैः सहितः, दृढहृदयः, पृथिव्यां राज्याभिषेकम् कुरु।” एवं कैकेय्याः वचनं श्रुत्वा, भरतः, पितुः निधनं भ्रातृणां च वनवासं शृण्वन्, दुःखसन्तप्तः, इदं वचनम् उवाच। “किम् मे राज्येन, यत्र अहम् दुःखितः, पितुः भ्रातुः च वियोगेन, यः मे पितृसमानः। दुःखस्य दुःखं समारोपितम्, यथा क्षते लवणं, तव कृते राज्ञः निधनं रामस्य च तपस्वित्वम्। त्वं कुलविनाशाय संप्राप्ता, यथा कालरात्रिः; पितरं दग्धकोलम् आलिङ्ग्य, न तव बोधः। त्वया, दुष्टे, राज्ञः निधनम्; तव मोहात् सुखं कुलात् अपनीयम्, कुलपातकी। सत्यनिष्ठः प्रसिद्धः पितरं त्वया संप्राप्तवती, तीव्रशोकवशात् दशरथः नष्टः। धर्मनिष्ठः महाराजः पितरं नष्टम्; किं रामस्य वनवासः, किमर्थं सः वनं गतः? कौसल्या सौमित्रा च, पुत्रशोकवशेन, कथं जीवितुं शक्ता, त्वां दृष्ट्वा, मातरम्? धर्मात्मा सः सदा तव प्रति मातृवत् आचरति। तथा ज्येष्ठा कौसल्या, दूरदर्शिनी, धर्मं पालयन्ती, तव प्रति भगिन्यवत् आचरति। पुत्रं शमपरं च वल्कलचीरधारिणं वनवासाय प्रेष्य, कथं त्वं, पापे, न शोकितवती? दोषरहितं, वीरं, स्वनियन्तारं, प्रसिद्धं, वल्कलधारिणं, वनवासं कृत्वा, किमर्थं त्वं दृष्ट्वा? नूनं तव राज्यलोभः राघवस्य विषये न मया अज्ञातः; राज्यार्थं तव महद् अनर्थम् उपपादितम्। रामलक्ष्मणाभ्यां विहीनः, नरसिंहाभ्यां, कथं किं शक्त्या राज्यं रक्षितुं शक्यं? महाबलः राजा धर्मनिष्ठः सदा रामे निर्भरः, यथा मेरुः वनम्। कथं अहम् एतत् महद् भारम् धारयितुं शक्यः, यथा दुर्बलः पशुः महद् भारम् युक्तः? तपसा वा बुद्धिबलात् वा यदि शक्तिर्भवेत्, तव पुत्रलोभं कदाचित् न पूरयिष्यामि। त्वं दुष्टचेतना, न तव त्यागम् इच्छेयम्, यद्यपि रामः सदा तव प्रति मातृभावम् आचरति। किं तु, कथं तव मनसि एषा बुद्धिः, दुष्टे, कुलाचारात् पतिता, पितृभिः निन्दिता? अस्मिन कुलानुक्रमे सदा ज्येष्ठः राजा अभिषिक्तः; अन्ये भ्रातृणः तस्य आज्ञायाः पालनम् कुर्वन्ति। न तव न्यायः, न राजधर्मस्य पालनम्, न च राजधर्मस्य स्थिरमार्गः तव बोधः। राजकुले सदा ज्येष्ठः अभिषिक्तः; एषः राजा धर्मः, विशेषतः इक्ष्वाकुषु। धर्मनिष्ठेषु कुलधर्मपालिषु, तव संप्राप्त्या आचारगौरवः नष्टः। प्रसिद्धराजवंशजाः त्वं, किं दोषयुक्तः मोहः तव मनसि संप्राप्तः? किं तु, अहम् तव दुष्टकामं न करिष्यामि; त्वं अनर्थारम्भिणी, मम मृत्युं आरम्भिता। किं तु, तव कृते, अहम् एतत् अप्रियम् कार्यम् करिष्यामि; वनात् भ्रातरं प्रियं आनयिष्यामि। रामं आनयित्वा, दृढहृदयः, तस्य भक्तः सेवकः भविष्यामि, आत्मबलप्रकाशितः।” एवं भरतः, महात्मा, दुःखेन व्याकुलः, मातरं तीक्ष्णवचनैः ताडयन्, पुनः सिंहः इव गुहायाम् गर्जनं कृतवान्। एतत् ऐोध्याकाण्डे वाल्मीकिरामायणे त्रिसप्ततितमः सर्गः श्राव्यः। एवं मातरं ताडयित्वा, भरतः, महान् क्रोधेन आक्रान्तः, पुनः इदं वचनम् उवाच।