भरतः तु भ्रातुः काचित् आपत्तिम् आशङ्क्य, तस्य व्यवहारस्य दोषम् आशङ्कमानः, स्वकुलस्य महान् कुलधर्मं स्मृत्वा, अधिकं पृष्टुम् आरब्धवान्। सः चिन्तयामास—"कच्चित् रामः न ब्राह्मणम् अवधीत्? कच्चित् नापि कस्यचित् धनम् अन्यायेन हरति? कच्चित् न निर्दोषं धनवन्तं दरिद्रं वा जनम् उपतापयति?" पुनः अपि सः शङ्काम् अविन्दत—"कच्चित् रामः परदारम् नापि मनसा स्पृष्टवान्? कस्य हेतोः सः भ्रूणघ्नवत् पापकर्मणा दण्डकारण्ये प्रव्राजितः?" एवं भरतेन सुमहात्मना पृष्टे, तस्य मातरः, स्वभावेन च स्त्रीत्वेन च, स्वकृत्यम् अनुसृत्य, यथावृत्तम् एव वक्तुम् आरब्धा। सन्तुष्टा, मोहिता, स्वयम् आत्मन्य् बुद्धिमतीति मन्यमाना कैकेयी तदा भरतम् प्रत्युवाच—"न रामेण ब्राह्मणधनं हृतम्, नापि सः निर्दोषं कञ्चन धनिनं दरिद्रं वा किञ्चिद् उपतापयति। न च रामः परदारं दृष्ट्वा अपि दृष्टवान्। किं तु पुत्र, यदा रामस्याभिषेकस्य श्रुत्वा, अहम् तव कृते राज्यं याचितवती, तस्य च वनवासम्। तव पितरः स्वधर्मम् अनुसृत्य एवं चकार। सः रामः सौमित्रिणा सीतया च सह वनाय प्रेषितः। सः च महाराजः प्रियतमं पुत्रं अदृष्ट्वा, शोकाभिभूतः, स्वर्गं गतः। अतः धर्मात्मन्, त्वं राज्यं स्वीकुरु।" "एतत् सर्वं मया केवलं तव कृते कृतम्। मा शोच, मा विषीद; धैर्येण आत्मानं आश्रित्य, पुत्र। पुरी च राज्यं च तव अधीनम्, निरापदं च। तस्मात् त्वं शीघ्रं, विधिपूर्वकं, वसिष्ठप्रमुखैः द्विजातिभिः सह, ब्राह्मणान् संनियोज्य, स्थिरया बुद्ध्या, पृथिव्यां स्वयम् अभिषेचय।" एवं कैकेय्या उक्तम्। ततोऽयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमे सर्गे, भरतः पितुर्मरणं भ्रातॄणां च वनवासं श्रुत्वा, दुःखेन संतप्तः, वाक्यम् इदं अब्रवीत्—"किं मम राज्येन, यत्र अहम् दुःखितः, पितरं च रामं च, यः मे तातवत् आसीत्, विना अस्मि? दुःखस्य दुःखम् उपरि त्वया कृतम्, यत् त्वं नृपं नाशयित्वा रामं च तापसम् अकरोः। त्वं कुलस्य नाशाय कालरात्रिरिव आगता; पितरं च, दह्यमानम् अङ्गारम् आलिङ्गन्तम्, नाबुध्यः यत् त्वं एव। त्वया, पापे, राजा नष्टः; तव मोहेन, कुलस्य सुखम् नष्टम्, कुलपांसने। सत्यधृतः कीर्तिमान् पितरं त्वां प्राप्य, तीव्रशोकाभिपन्नः, दशरथः नष्टः। धर्मनिष्ठः राजा नष्टः; किमर्थं रामः प्रव्राजितः? किं हेतोः वनं गतवान्?" "कौसल्या च सुमित्रा च, पुत्रशोकाभिभूताः, कथं जीवितुम् अशक्नुवन्ति, हे माते? सः धर्मात्मा, सदा त्वयि मातरम् इव आचरति। तथा ज्येष्ठा माता कौसल्या अपि, दूरदर्शिनी, धर्मे स्थिता, स्वस्रीव त्वयि वर्तते। स्वपुत्रं संयतात्मानं, वल्कलाजिनवाससम्, वनवासाय प्रेष्य, कथं त्वं, पापे, न शोचसि? निर्दोषं, वीरं, जितेन्द्रियं, ख्यातं, वल्कलधरं रामं प्रव्राज्य, किमर्थं त्वं एतत् अकुर्वः?" "नूनम् अहम् पश्यामि, तव राज्यलोभम्; तेन राज्यार्थम् एषा महती विपत्तिः कृताऽसि। रामलक्ष्मणाभ्यां विना, ताभ्यां पुरुषर्षभाभ्यां, कथं किं वा बलम्, राज्यं रक्षितुम् इच्छेयम्? महाबलः धर्मनिष्ठः राजा सदा तस्मिन् एव आश्रितः, यथा मेरुः वनम्। अहम् अपि कथं एतद् गुरुभारम् धारयेयम्, दुर्बलः पशुवत्, केन वा बलात् तितिक्षेयम्?" "यदि तपसा, बुद्धिबलेन वा शक्तिः स्यात्, न कदापि तव प्रियं कुर्याम्, पुत्रकामे। न त्वां परित्यक्तुम् इच्छेयम्, पापे, यदि रामः सदा त्वां मातरम् इव पश्येत्। किं त्वया एषा बुद्धिः उत्पन्ना, पापे, कुलाचारात् पतिता, पितृपैतामहैः गर्हिता?" "अस्मिन् वंशे सदा ज्येष्ठः एव राजाय अभिषिच्यते; अन्ये भ्रातरः तस्य आदेशे स्थिताः। न त्वां धर्मिष्ठाम्, न राज्यधर्मे स्थिताम्, न च दीर्घसत्पथम् अवगच्छामि। हि राजवंशे ज्येष्ठः एव सदा अभिषिक्तः; एष एव नृपाणां धर्मः, विशेषेण इक्ष्वाकुषु।" "ये धर्मनिष्ठाः, कुलाचारपरायणाश्च, तेषां आचारगौरवम् त्वां प्राप्य नष्टम्। त्वम् अपि महात्मभ्यः नृपतिभ्यः जाताऽपि, कथं एषा दोषयुक्ता मोहः तव बुद्धिम् आवृत्य स्थितः?" "न त्वां अहम् पापकृत्ये स्थापयिष्यामि; त्वम् अनर्थस्य आरम्भम् कृतवती, मम मृत्युकृतम्। अद्य तव कृते एतद् अप्रियम् अकरिष्यामि—वनात् भ्रातरं कुलप्रियं आनयिष्यामि। रामम् आनयित्वा, अहम् दृढनिश्चयः, तस्य दासत्वम् स्वीकरिष्यामि, आत्मतेजसा दीप्तः।" एवं भरतः मातरं प्रति दुःखेन, कोपेन च, तस्य धर्मनिष्ठं हृदयं प्रकटयन्, तं राज्यं न स्वीकरिष्यति, रामस्य अभिषेकमेव कर्तुम् उद्यतः अभवत्।