राजपुत्रः स रामः, मम पुत्रः, काषायवाससम् परिधाय, वैदेह्या सह सौमित्रिणा च अनुगतः, दण्डकारण्यं महद् प्रविष्टः। एतद् श्रुत्वा भरतः भ्रातुः किञ्चित् अपराधं सन्दिग्धः सञ्जातसन्त्रासः, स्वकुलस्य महात्मनो गौरवं स्मृत्वा, अधिकं पृष्टवान्। नूनं रामः ब्राह्मणं न हतवान्, न कस्यचित् धनं अन्यायेन गृहीतवान्, नापि निर्दोषं कञ्चन धनाढ्यं वा दरिद्रं वा हिंसितवान् इति चिन्तयामास। नूनं न परदारं अभिलषितवान् स राजपुत्रः; किमर्थं स पापकर्मिणां गर्भघातिनां इव, दण्डकारण्ये प्रव्राजितः? एवमुक्ते, तस्य चञ्चला माता, स्वकर्मणा स्वभावेन च स्त्रीभावात्, यथावत् घटितं वक्तुम् आरब्धवती। महात्मना भरतेन उक्ता, कैकेयी प्रमोदिता मोहिता च, आत्मानं बुद्धिमतीं मन्यमाना, इदं वचनम् अब्रवीत्— न रामेण ब्राह्मणस्य धनं हृतम्, नापि निर्दोषः कश्चन धनाढ्यो दरिद्रो वा तेन हिंसितः। न रामः परदारम् अपि दृष्टवान्। किं तु, पुत्र, रामस्याभिषेकसमाचारं श्रुत्वा, अहं तव पितरं तव राज्यं रामस्य च प्रव्राजनं याचितवती। तव पिता स्वधर्मे स्थितः तत् एव अकरोत्। रामः सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः; स च महात्मा, तेजस्वी राजा, प्रियं पुत्रं अदृष्ट्वा, पुत्रशोकात् अभिभूतः, दिवं गतः। अतः, धर्मज्ञ, त्वं राज्यं धारय। एतत् सर्वं केवलं तव हेतोः मया कृतम्; मा शुचः, मा विषादं गच्छ; धैर्यं आश्रित्य, पुत्र, स्थितः भव। पुरी च राज्यं च तव वशे, अनवाप्तदोषे; अतः, पुत्र, शीघ्रं विधिपूर्वकं वसिष्ठमुख्यैः द्विजातिभिः सह, दृढनिश्चयः, पृथिव्यां आत्मानं अभिषिञ्चस्व। इति श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। पितुर्मरणं भ्रातृणां च प्रव्राजनं श्रुत्वा, भरतः शोकेन पीडितः, इदं वचनम् उवाच— किं मे राज्येन प्रयोजनं, यत्र अहं दुःखितः अस्मि, पितरं भ्रातरं च विना, यः मे पितृसमानः आसीत्? दुःखस्य दुःखं समन्वितं त्वया कृतम्, यथा घाते लवणं क्षिप्येत, राजा मृतः कृतः रामश्च तपस्वी कृतः। त्वं कुलनाशाय कालरात्रिरिव आगता; मे पिता अग्निस्पर्शं न ज्ञात्वा त्वां आलिङ्गितवान्। त्वया दुष्टे, राजा मृतः; तव मोहात्, कुलस्य सुखं नष्टम्, कुलपांसनि। सत्ये स्थितः कीर्तिमान् मे पिता त्वाम् आसाद्य, तीव्रेण शोकेन दग्धः, दशरथो नष्टः। धर्मात्मा महाबलः मे पिता नष्टः; किं हेतोः रामः प्रव्राजितः, किं कारणं वनं गतः? कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकात् अभिभूताः, त्वां समागम्य कथं जीवतः? धर्मात्मा सदा त्वां मातरं यथा पुत्रः, आदरं वहति। ज्येष्ठा माता कौसल्या अपि, दूरदर्शिनी, धर्मे स्थित्वा, त्वां भगिन्यां यथा व्यवहरति। स्वं पुत्रं वशी सदा काषायचर्मवसनं वनवासाय प्रेष्य, कथं पापे, त्वं न शोचसि? निर्दोषं वीरं वशीं ख्यातिं च वानरं काषायवाससम् अपवर्ज्य, किं कारणं पश्यसि? नूनं तव लोभः राघवे न मया अज्ञातः; राज्यहेतोः त्वया महद् अनर्थं कृतम्। रामलक्ष्मणाभ्यां रहितः, तौ पुरुषर्षभौ विना, अहं कथं, केन बलवता, राज्यं रक्षितुं शक्नोमि? स राजा सदा तस्मिन धर्मे स्थिते, महाबले, आश्रितः, मेरुः वनमिव। अहं कथं एतद् महद् भारं सहिष्यामि, दुर्बलः पशुरिव महतीं युक्तां भारम्, केन बलवता तिष्ठेयम्? यदि मम तपसा वा बुद्धिबलेन वा शक्तिः स्यात्, न कदापि तव प्रियं करिष्यामि, पुत्रकामे। त्वाम् अहं कदापि परित्यक्तुं न इच्छेयम्, पापचेष्टे, यदि रामः सदा त्वां मातरं इति पश्येत्। किं त्वयि एषा बुद्धिः प्राप्ता, पापे, कुलाचारात् पतिते, पितृपैतामहेन गर्हिते? अस्मिन् वंशे, नूनं, ज्येष्ठः एव नृपः अभिषिक्तः भवति; अन्ये भ्रातरः तस्याज्ञया, एकचित्ताः, वर्तन्ते। न त्वां धर्मिष्ठां पश्यामि, न राजधर्मे स्थितां, न च दीर्घदर्शिनीं राजमार्गे। राजकुले ज्येष्ठः एव नृपः अभिषिक्तः भवति; एष एव धर्मः, विशेषतः इक्ष्वाकुषु। ये धर्मनिष्ठाः कुलधर्मे स्थिताः, तेषां आचारेण गौरवम् त्वां प्राप्य नष्टम्। त्वं महाकुलोत्पन्ना अपि, कथं ते दोषयुक्तो मोहः उत्पन्नः, विवेकं छादयन्? न अहं तव पापमिष्टं करिष्यामि; त्वं पापे प्रवृत्ता, मम मृत्युहेतुम् अनर्थम् आरब्धवती। इदानीं तव कृते, अहं एतदप्रियम् करिष्यामि— वनात् भ्रातरं कुलप्रियं प्रत्याहर्तुम्।