भरतस्य प्रश्नानन्तरं, जननी सत्यं यथावत् अवदत्, यद्यपि तद् अप्रियम् आसीत्, पुत्रस्य प्रियं वक्तुं भीता। सा अवदत् — "सः राजपुत्रः मम पुत्रः, वल्कलाम्बरधारी, वैदेह्या सह लक्ष्मणानुगतः, दण्डकारण्यं महद् प्रविष्टः।" एतत् श्रुत्वा भरतः सशङ्कः अभवत्, भ्रातुः किञ्चित् दोषं सन्देहं चकार; स्ववंशस्य महत्त्वं स्मृत्वा, सः पुनः पृष्टवान्। सः चिन्तयामास — "कच्चित् रामः ब्राह्मणं न हतः? कच्चित् अन्यस्य धनं नापहृतम्? कच्चित् कञ्चन निर्दोषं धनाढ्यं वा दरिद्रं वा न पीडितवान्? कच्चित् परदारेषु न स्पृहां कृतवान्? किमर्थं सः, गर्भघातिनिविष्टसदृशः, दण्डकारण्ये प्रवासितः?" तदा तस्य चलचित्ता जननी, स्वकृत्यानुसारं स्वभावेन च, यथावत् एव वाक्यम् अवदत्। महात्मना भरतेन एवमुक्ता, कैकेयी प्रमोदिता मोहिता च, आत्मन्य् बुद्धिमतीति मन्यमाना, इदं वचनम् अवदत् — "न ब्राह्मणस्य धनं रामेण हृतम्, न च कश्चन निर्दोषो धनाढ्यो वा दरिद्रो वा तेन पीडितः। न च रामः परदारं नेत्राभ्यां अपि अपश्यत्। किं तु, पुत्र, जब रामस्याभिषेकस्य श्रवणं मया कृतम्, तदा अहम् तव कृते राज्यं, रामस्य च प्रवासं, तव पितरं याचितवती। तव पितरः स्वधर्मपालनात् तद् एव अकरोत्।" "रामः सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः; सः महात्मा प्रख्यातः राजा, प्रियपुत्रदर्शनवियोगेन, महान् शोकाभिभूतः, देहम् त्यक्तवान्। अतः, धर्मज्ञ, त्वम् एव राज्यं पालय। एषः सर्वः मया केवलं तव कृते कृतः। मा शोच, मा संतप्यस्व; धैर्येण आत्मानं आश्रित्य, पुत्र। नगरं च राज्यं च तव वशे, निर्विघ्नम् अस्ति। तस्मात्, पुत्र, शीघ्रम् ऋत्विग्भिः वसिष्ठमुख्यैः ब्राह्मणैः च सह, दृढेच्छया, पृथिव्यां स्वयम् अभिषेचय।" एवमुक्ते, श्रीमद् वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। पित्रोः निधनं भ्रातॄणां च प्रवासं श्रुत्वा, भरतः दुःखेन संतप्तः, इदं वचनम् उवाच — "किं मम राज्येन प्रयोजनम्, यत्र अहम् दुःखार्तः, पितरि नष्टे भ्रात्रि च, यः मे पितृसमानः आसीत्? त्वया दुःखे दुःखम् उपनयितम्, यथा व्रणेषु लवणं निक्षिप्यते; राजा च नष्टः, रामः च तपस्वी कृतः। त्वम् कुलनाशाय प्रलयरात्रिवत् आगता; पितरः ज्वलनशिलां आलिङ्ग्य, न तव स्वरूपम् अवगतम्।" "त्वया, पापे, राजा नष्टः; तव मोहात्, कुलस्य सुखं नष्टम्, कुलपातके। सत्यव्रतेन, कीर्तिमता पित्रा सह त्वाम् आसाद्य, तीव्रेण शोकाग्निना दग्धः, दशरथो राजा नष्टः। धर्मनिष्ठः सः महराजः नष्टः; किं कारणं रामस्य प्रवासः, किं कारणं तस्य वनगमनम्? कौसल्या सुमित्रा च, पुत्रशोकात् संतप्ते, कथम् त्वां दृष्ट्वा जीवितुम् अशक्नुताम्, जननि? रामः धर्मात्मा, सदा मातरं यथा पुत्रः, त्वयि सम्यग् आचरति। ज्येष्ठा जननी कौसल्या अपि, दूरदर्शिनी, धर्मेण त्वयि भगिन्यां यथा आचरति।" "स्वपुत्रं वल्कलाजिनवसनं वनवासाय प्रेष्य, कथम् त्वम्, पापे, न शोचसि? निर्दोषं, वीर्यवन्तं, आत्मवशं, कीर्तिमन्तं च वल्कलधारिणम् अपसार्य, किं हेतोः त्वया एषः कृतः? नूनम् अहम् जानामि, तव राज्यलोभो रामे अभवत्; राज्यकाङ्क्षया त्वया महद् व्यसनम् उपजनितम्। रामलक्ष्मणाभ्यां विना, पुरुषव्याघ्राभ्यां, किं शक्त्या किं बलात् राज्यं रक्षेयम्?" "सः महाबलः धर्मनिष्ठः राजा सदा तस्मिन्नेव आश्रितः, यथा मेरुः वनम्। अहम् कियद् बलं वा क्षमां वा प्राप्नुयाम्, यथा दुर्बलः पशुः महति भारदाने युक्तः? तपसा बुद्धिबलेन वा यदि शक्तिम् आप्नुयाम् अपि, न कदापि तव राज्यलोभं पूरयेयम्, पुत्रकामे। त्वां दुष्टचित्तां न कदापि त्यजेयम्, यदि रामः सदा त्वां मातरं मन्येत।" "कथम् त्वयि, कुलाचारात् पतितायां, पितृपैतामहैः गर्हितायां, एवं बुद्धिः समुत्पन्ना? अस्मिन् कुलप्रथायाम्, ज्येष्ठः एव नित्यं राजाभिषिक्तः; अन्ये भ्रातरः तस्य आज्ञया वर्तन्ते। न त्वम् न्यायवत्, न राजधर्मे स्थितवती, न च दीर्घदर्शिनी राजपथं जानासि। न हि, राजवंशे, ज्येष्ठः एव नित्यं राजाभिषिक्तः; एषः एव परम्परागतः धर्मः, विशेषेण इक्ष्वाकुषु। धर्मनिष्ठेषु कुलाचारपालकेषु, तव संयोगात् आचारस्य गौरवम् नष्टम्।" "दीप्तकुलोद्भवायाम् अपि त्वयि, कथम् एषः निन्द्यः मोहः उत्पन्नः, बुद्धिनाशकरः? न तव पापं वाञ्छां करिष्यामि; त्वम् अनिष्टे प्रवृत्ता, मृत्युप्रवृत्तिं आरब्धवती।