राजा दशरथः, राम इति, सीते इति, लक्ष्मण इति विलपन्, परमां गतिं प्राप्तवान्, ये गताः तेषां मध्ये श्रेष्ठतमां दिव्यां लोकगत्यां। सः पितरं कालपाशैः दैवबन्धनैश्च परिवृतः महागज इव, अन्तिमं वचनमिदं उवाच। येषां कार्याणि सम्पूर्णानि, ते रामं सीतया सह पुनरागतम्, तथा महाबाहुं लक्ष्मणं च पुनः प्राप्तुम् पश्यन्ति इति। एवं श्रुत्वा भरतः दुःखार्तः, द्वितीयं दुःखदं वार्ताम् निशम्य, विषण्णमुखः पुनः मातरं पप्रच्छ। कुत्र नु स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः, यो भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया च सह निर्गतः? इति। तदा माता सत्यं दुःखदं वचनं वक्तुं आरब्धवती, प्रियं वक्तुं भीता, यथावत् तत्त्वमुक्तवती। स राजपुत्रः, मम पुत्रः, वाल्कलाजिनधारी, वैदेह्या सह लक्ष्मणानुगतः, दण्डकारण्यं प्रविष्टः। इति श्रुत्वा भरतः भ्रातुः किञ्चित् अपराधमाशङ्क्य, स्ववंशस्य महिमानं स्मृत्वा, अधिकं पृच्छितुं प्रवृत्तः। नूनं रामः ब्राह्मणं न हत्वा, नापि कस्यचित् धनं बलात् आदत्तवान्? न च कोऽपि निर्दोषः धनवान् वा दरिद्रः वा तेन पीडितः? नूनं राजपुत्रः परस्त्रीं न दृष्टवान्, किमर्थं तु भ्रूणघ्नवत् पापं कृत्वा दण्डकारण्ये प्रवासितः? ततः तस्य चपला माता, स्वकर्मणा स्वभावेन च, यथावृत्तं एव वदित्वा, भरतस्य वचः श्रुत्वा, प्रमोदिता मोहिता च, आत्मानं बुद्धिमन्तं मन्यमाना, एवमुवाच— न ब्राह्मणस्य धनं रामेण हृतम्, नापि कोऽपि निर्दोषः तेन पीडितः। न रामः परस्त्रीं अपि दृष्टवान्। किं तु पुत्र, यदा रामस्याभिषेकवृत्तान्तं श्रुतवती, तदा तव पितरं राज्याय त्वं याचितवती, रामस्य च प्रवासाय। तव पितरः स्वधर्मानुसारिणा तद् एव कृतवान्। रामः सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः, स च राजा महात्मा प्रियपुत्रदर्शनाभावे शोकाभिभूतः, प्रियतमा पुत्रस्य विरहेण क्लिश्यमानः, दिवं गतः। अतः धर्मात्मन्, त्वं राज्यमधिगच्छ। एतत्सर्वं तव हेतोः मया कृतम्। मा शुचः, मा विषीद, धैर्यं आश्रयस्व पुत्र। नगरी राज्यं च तव वशे, निरवद्यं च। तस्मात् त्वं शीघ्रं वसिष्ठप्रमुखैः द्विजैः सहितः, विधिपूर्वकं यथाशास्त्रं, धृत्या युक्तः, पृथिव्यां स्वयम् अभिषेचय। एवं सर्गः त्रिसप्ततितमः श्रीमद्रामायणे वाल्मीकये अद्योध्याकाण्डे श्रोतव्यः। पितुः निधनं भ्रातृणां च प्रवासं श्रुत्वा, भरतः शोकसन्तप्तः, इदं वचनं उवाच— किं मम राज्येन, यत्र अहं दुःखितः, पितुः वियोगेन भ्रातुः च, यः मे पितृसमानः आसीत्? दुःखस्य दुःखं समुपनयित्वा, त्वया राजा मृतः, रामः च तपस्वी कृतः। त्वं कुलनाशाय कालरात्रिरिव, पितरं दग्धशिखामालिङ्ग्य, तं त्वं न बबुधे। त्वया, पापे, राजा नष्टः, त्वदीयया मोहया कुलस्य सुखं नष्टम्, कुलपांसनिन। सत्यव्रते महायशसि पित्र्ये त्वां प्राप्य, सोऽयं महाराजः दशरथः, अतिव्यथया विनष्टः। धर्मपरायणः सः पिता नष्टः, किं कारणं रामः प्रव्रजितः, किमर्थं च वनं गतः? कथमपि कौसल्या सुमित्रा च, पुत्रशोकाभिभूताः, त्वां दृष्ट्वा जीवितुं शक्ता? स धर्मात्मा सदा त्वयि मातरि पुत्रवत् वर्तते। एवम् एव ज्येष्ठा माता कौसल्या, दूरदर्शिनी, धर्मतः त्वयि भगिन्याः सदृशं वर्तते। स्वपुत्रं नियम्य, वाल्कलाजिनधारिणं, वनवासाय प्रेष्य, कथं त्वं पापे, न शोचसि? निर्दोषं वीरं जितेन्द्रियं कीर्तिमन्तं, वाल्कलधारिणं प्रव्राज्य, किं कारणं पश्यसि? नूनं तव राघवे लोभः मया न गूढः, राज्यहेतोः त्वं महद् दुःखं कृतवती। रामलक्ष्मणाभ्यां विहीनः, नरश्रेष्ठाभ्यां, किं शक्त्या किं बलात्, अहं राज्यं रक्षेयम्? स महाबलः धर्मनिष्ठः राजा सदा तस्मिन् आश्रितः, यथा मेरुः वनं। कथं अहं दुर्बलः, महाभारं वहेयम्, केन वा बलात् तद् सहिष्ये? यदि तपसा वा बुद्धिबलेन वा शक्तिः स्यात्, न कदापि तव कामं पूरये, पुत्रकामिनि। त्वद्वञ्चनां न काङ्क्षेयम्, यदि रामः सदा त्वां मातरं मन्येत। किं त्वयि पापे, कुलधर्मात् पतितायाम्, पितामहैः निन्दितायाम्, एषा बुद्धिः कुतः समुत्पन्ना? अस्मिन् वंशे सदा ज्येष्ठः एव अभिषिक्तः भवति, अन्ये भ्रातरः तस्याज्ञया वर्तन्ते। एवं भरतः शोकसन्तप्तः, मातरं निन्दन्, पित्रा भ्रात्रा च विहीनः, राज्ये विरक्तः, धर्मं स्मृत्वा, दुःखेन व्याकुलः, तत्र स्थितः।