भरतः धर्मज्ञः मातरं कैकेयीं सस्नेहं प्रार्थयन् इदं उवाच—"ज्येष्ठः धर्मज्ञः पितेव भवति; तस्य पादौ गृहीत्वा शरणं गच्छामि। धर्मज्ञः सततं कर्तव्यनिष्ठः सत्यवादी दृढव्रतः च—किं स वीर्यशाली राजा, मम पिता, तस्मै किं उक्तवान्?" पिता अन्तिमं शुभं वचनं श्रुतुम् इच्छन् भरतः कैकेयीं पृच्छति। तदा कैकेयी सत्यं वचनं उवाच। राजा दशरथः "राम! सीते! लक्ष्मण!" इति विलपन् परमगतिं प्राप्नोत्। कालस्य विधेः च बन्धैः परिवृतः महान् गजः इव, स पिता अन्तिमं वचनम् उक्तवान्—"ये प्रयोजनं प्राप्नुवन्ति, ते रामं सीतया सह पुनः आगतम् द्रक्ष्यन्ति, लक्ष्मणं च बाहुबलिनम् पुनः आगतम् द्रक्ष्यन्ति।" इति श्रुत्वा भरतः दुःखेन संतप्तः, मुखं पतितं, पुनः मातरं पप्रच्छ। "क्व स धर्मात्मा कौसल्यानन्दनः, यः भ्राता लक्ष्मणः सीता च सह गच्छन्ति?" इति पृष्टा माता सत्यं अप्रियं वचनं, प्रियं वदितुं भीता, उवाच—"स पुत्रः, राजकुमारः, वल्कलवस्त्रधारी, वैदेह्या सह लक्ष्मणेन च दण्डकवनं गतः।" इति श्रुत्वा भरतः भ्रातुः दोषं शङ्कयन्, कुलस्य गौरवम् स्मृत्वा, पुनः पृच्छति। "नूनं रामः ब्राह्मणं न हन्ति, न च परस्य धनं अन्यायेन गृहीत्वा, न च निर्दोषं धन्यं वा दरिद्रं वा जनं हिंसति। नूनं रामः परदारं न अपश्यत्; किं कारणं, इव गर्भहत्या पापं कृतवान्, दण्डकवनं प्रेषितः?" तदा कैकेयी स्वकृत्येन, स्त्रीस्वभावेन, यथावत् वचनं उवाच। महात्मना भरतेन एवम् उक्ता कैकेयी, हृष्टा परन्तु मोहिता, बुद्धिमती इव, वचनं उवाच—"रामः ब्राह्मणस्य धनं न गृहीत्वा, निर्दोषं धन्यं वा दरिद्रं वा न हिंसति। रामः परदारं दृष्ट्वा अपि न। पुत्र, रामस्य अभिषेकं शृत्वा अहं तव कृते राज्यं याचितवती, रामस्य वनवासं च। तव पिता स्वधर्मे स्थितः तत् एव अकरोत्। रामः सौमित्रिणा सीतया सह प्रेषितः, महा तेजस्वी राजा प्रियपुत्रं न दृष्ट्वा, शोकाभिभूतः निधनं प्राप्तः। धर्मज्ञ, त्वं राज्यं स्वीकरोतु। सर्वं तव कृते मया कृतम्; मा शुचः, मा व्यथस्व; धैर्यं आश्रय। नगरं राज्यं तव वशे सुरक्षितम्; अतः त्वं शीघ्रं वसिष्ठप्रमुखैः विप्रैः सह, विधिवत्, स्थिरचित्तः, भूमौ अभिषेकं कुरु।" एवं सर्गः सप्तत्रिंशः वाल्मीकि-रामायणे अयोध्याकाण्डे श्राव्यः। पिता निधनं भ्रातृणां वनवासं च शृत्वा भरतः दुःखेन पीडितः इदं उवाच। "किम् राज्येन मम, इह दुःखितः पितृभ्रातृविहीनः, यः मे पितृसमः। दुःखस्य दुःखं युक्तं, इव क्षते लवणं क्षिप्तम्, तव कृते राजा निधनं प्राप्तः, रामः तपस्वी कृतः। त्वं कुलविनाशाय कालरात्रिरिव आगता; पिता दग्धशिखां आलिङ्ग्य न ज्ञातवान् यत् त्वं। हे पापिनी, तव कारणेन राजा निधनं प्राप्तः; तव मोहात् कुलस्य सुखं नष्टम्, कुलपावन्याः कलङ्कः। सत्यनिष्ठः महाकीर्तिः पिता त्वां दृष्ट्वा दुःखेन दग्धः, दशरथः निधनं प्राप्तः। धर्मनिष्ठः पिता नष्टः; रामः किमर्थं वनं गतः? कौसल्या सुमित्रा च पुत्रशोकाभिभूताः त्वां दृष्ट्वा कथं जीवन्ति? रामः सततं धर्मनिष्ठः, मातरं यथोचितं सेवते। ज्येष्ठा माता कौसल्या धर्मं पालयन्ती, त्वां यथाभगिनी सेवते। पुत्रं वल्कलचर्मवस्त्रधारिणं वनवासाय प्रेष्य, हे पापिनी, कथं न शोकम् अनुभवसि? निर्दोषं वीरं स्वात्मनियम्यं कीर्तिमन्तं वल्कलधारिणं वनवासाय कृत्वा, किं कारणं पश्यसि? नूनं राघवसंबन्धी तव लोभः मया ज्ञातः; राज्यस्य कृते महद् आपदं कृतवती। रामलक्ष्मणाभ्यां विहीनः, नरश्रेष्ठाभ्यां, किं बलं, किं शक्त्या राज्यं रक्षितुं शक्यं मया? महाबलः राजा सदा तस्मिन् धर्मनिष्ठे निर्भरः, मेरुः वनम् इव। अहं दुर्बलः, महान् भारः, युक्तः, किं शक्त्या तं सहनं शक्यं? तपसा वा बुद्धिबलेन वा यदि शक्तिर्भवेत्, तव पुत्रलोभं न पूरये।" इत्येवं भरतः मातरं कैकेयीं दुःखसन्तप्तः धर्मनिष्ठः स्नेहपूर्वकं उवाच।