भरतः, बुद्धिमान् सन्, मातरं समुपेत्य सस्नेहमिदम् अपृच्छत्—"यो मे भ्राता, पिता, सखा च, यस्याहं दासः, स रामः निष्कल्मषकर्मा कुतः, शीघ्रं कथयस्व, भद्रे। ज्येष्ठः धर्मवित् पितैव भवति; तस्मात् अहं तस्य पादौ गृहीत्वा शरणं गमिष्यामि। स धर्मज्ञः, नित्यकर्तव्यः, सत्यवादी, दृढव्रतः च—स धर्मवीर्यस्य पितुः मम अन्तिमं वचनं किमुक्तम्, आर्ये, श्रोतुमिच्छामि।" एवं पृष्टा कैकेयी तत्त्वतः यथावत् वचनं प्रावक्त। "राजा दशरथः, 'राम! सीते! लक्ष्मण!' इति विलपन् परमां गतिं प्राप्तवान्, गतानां श्रेष्ठतमः। तव पिता कालदण्डबन्धनेन परिवृतः महागज इव, इदं अन्तिमं वचनमवदत्—'यस्य कार्याणि सिद्धानि, स रामं सीतया सह पुनरागतं, लक्ष्मणं च महाबाहुं दृष्ट्वा सुखी भविष्यति।' " एतत् श्रुत्वा भरतः दुःखितः, द्वितीयं दुःखसमाचारं श्रुत्वा मुखं शुष्कम् अकुरुत, पुनः मातरं पप्रच्छ—"कुतः स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः, यो भ्रात्रा लक्ष्मणेन सीतया सह गतः?" ततः माता सत्यं वचनं वक्तुम् आरब्धा, यद्यपि तानि वाक्यानि अप्रियाणि, तस्य प्रियं वक्तुम् उद्वेजयन्ती। "स तव भ्राता, वल्कलाम्बरधारी, सीतया सह, लक्ष्मणानुगतः, दण्डकवनं प्रविष्टः।" एतत् श्रुत्वा भरतः भ्रातृकर्मणि किञ्चित् दोषमाशङ्क्य, स्वकुलस्य महत्त्वं स्मृत्वा, पुनः पप्रच्छ—"नूनं रामः न ब्राह्मणं हतः, नापि कस्यचित् धनं बलात् आदत्तवान्? नापि कोऽपि निर्दोषः धनवान् वा दरिद्रः तेन पीडितः? नूनं रामः परदारं नापि दृष्टवान्; किं कारणम्, भ्रूणहत्यापापसङ्काशम्, तेन दण्डकवनं प्रत्यादेशः कृतः?" ततः तस्य चलचित्ता माता, स्वकर्मानुरूपं स्त्रीस्वभावाच्च, यथावत् एव वचनं प्रोवाच। महात्मना भरतेन एवमुक्ता कैकेयी, हृष्टा मोहिताचेतना, स्वबुद्धिमन्यमाना, इदं वचनं अवदत्—"रामेण न ब्राह्मणस्य धनं हृतम्, नापि निर्दोषः कश्चित् धनवान् वा दरिद्रः तेन पीडितः। रामः परदारं नेत्राभ्यां नापि दृष्टवान्। किं तु, पुत्र, मया रामस्याभिषेकसमाचारे श्रुते, तव राज्यं रामस्य च प्रव्राजनं तव पित्रा याचितम्। तव पिता, स्वधर्मे स्थितः, तथैव अकरोत्। रामः सौमित्रिणा सीतया च सह प्रेषितः; स महात्मा राजा, प्रियपुत्रदर्शनाभिलाषेण, शोकेनाभिभूतः, दिवं गतः। अतः धर्मज्ञ, त्वं राज्यं स्वीकुरु। सर्वं मया तवार्थे कृतम्; मा शोच, मा विषीद; धैर्यं आश्रित्य, पुत्र। नगरं राज्यं च तव वशे, निरुपद्रवं; अतः त्वं शीघ्रं वसिष्ठप्रमुखैः ब्राह्मणैः सह विधिपूर्वकं, स्थिरहृदयः, पृथिव्यां स्वं राज्याभिषेकं कुरु।" एवं श्रुत्वा, श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे अयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमः सर्गः श्रोतव्यः। पितुः निधनं भ्रातृणां च वनवासं श्रुत्वा, भरतः शोकाभिभूतः इदं वचनं अवदत्—"किं मे राज्येन, पितृभ्रातृविहीनस्य, दुःखितस्य? त्वया दुःखोपि दुःखमुपनितम्, इव क्षते लवणं विक्षिप्य, राजानं नाशयित्वा रामं च तपस्विनं कृत्वा। त्वं कुलस्य विनाशाय कालरात्रिरिव समुपस्थिताऽसि; पिता दह्यमानम् अङ्गारमिव आलिङ्ग्य, त्वं न ज्ञातवान्। त्वया, पापे, राजा मृतः; त्वदीयमोहात् कुलस्य सुखं नष्टम्, कुलपांसने। त्वामासाद्य, सत्यप्रतिज्ञः कीर्तिमान् पिता, महाशोकेन दग्धः, दशरथो नष्टः। धर्मरतः पिता नष्टः; किमर्थं रामो वनमगात्, किमर्थं प्रव्रजितः?" "कौसल्या सुमित्रा च, पुत्रशोकसमाकुले, कथं जीवितुम् अशक्नुतां त्वां दृष्ट्वा, मातः? रामः त्वां सदा धर्मनिष्ठः पुत्रवत् आचरति। ज्येष्ठा माता कौसल्या अपि धर्मे स्थित्वा, त्वां भगिन्यां यथाऽन्ववर्तत। स्वपुत्रं वल्कलाजिनधारिणं वनवासाय प्रेष्य, कथं त्वं, पापे, न शोचसि? निर्दोषं, वीरं, जितेन्द्रियम्, कीर्तिमन्तं वल्कलधारिणं प्रव्राज्य, किं हेतोः? नूनं राघवे त्वदीयं लोभं न मया न ज्ञातम्; राज्यहेतोः त्वया महद् आपदं कृतम्। रामलक्ष्मणाभ्यां विना, नरशार्दूलाभ्यां, अहं कथं वा, केन वा, बलवृत्त्या राज्यं रक्षेयम्? राजा सदा तस्मिन् धर्मे स्थिते, महाबले, मेरुः वनमिव, आश्रितः। अहं कियद्भारं, दुर्बलः पशुवत्, बिभ्राणः, केन शक्त्या धारयेयम्?" एवं भरतः मातरं प्रति शोकदुःखसंयुक्तं वचनं उवाच, पितुः भ्रातुः च वियोगदुःखेन संतप्तः।